Belçika'dan Türkiye'ye yönelik sermaye akışları ve yatırım süreçleri, karmaşık bir yasal mevzuat ve uluslararası anlaşmalar bütününe dayanmaktadır. Bu rehber niteliğindeki makale, 1987 tarihli ekonomik iş birliği anlaşmalarından 2018 tarihli Sermaye Hareketleri Genelgesi'ne, döviz kredisi kısıtlamalarından AB'nin yeni Yeşil Mutabakat düzenlemelerine kadar tüm yasal çerçeveyi detaylandırmaktadır.

İkili Ekonomik İlişkilerin Hukuki Temelleri

Türkiye ile Belçika arasındaki ekonomik münasebetler, kökleri 1838 yılına kadar uzanan derin bir diplomatik geçmişe dayanmaktadır. Bu tarihi derinlik, modern dönemde özellikle 1980’li yıllardan itibaren atılan somut adımlarla, iki ülke arasındaki sermaye akışını ve ticari iş birliğini koruma altına alan sağlam bir hukuki altyapıya dönüşmüştür. Bugün Belçika ve Türkiye arasındaki ekonomik ortaklık; sadece mal ticaretiyle sınırlı kalmayıp, doğrudan yabancı yatırımların teşviki, teknolojik iş birliği ve vergi hukukunun uyumlaştırılması gibi çok boyutlu bir yasal çerçeve içerisinde yürütülmektedir.

Yatırımların Korunması ve Vergilendirme Anlaşmaları

Türkiye ile Belçika ve Lüksemburg Ekonomik Birliği (BLEB) arasındaki ticari ilişkilerin ana omurgasını oluşturan dört temel anlaşma bulunmaktadır. Bu anlaşmalar, yatırımcıların karşılaştığı riskleri minimize etmek ve sermaye hareketlerini her iki taraf için de avantajlı hale getirmek üzere tasarlanmıştır.

İki ülke arasındaki yatırım süreçlerini doğrudan düzenleyen ve yatırımcıya uluslararası standartlarda hukuki güvence sağlayan en kritik belgelerden biri 27.08.1986 tarihinde imzalanan Türkiye-BLEB Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması'dır. Bu anlaşma, 20.04.1989 tarihli ve 20145 sayılı Resmi Gazete’de ilan edilerek yürürlüğe girmiştir. Bu metin, Belçikalı yatırımcıların Türkiye’deki, Türk yatırımcıların ise Belçika’daki varlıklarının kamulaştırma riskine karşı korunması, kâr transferlerinin serbestçe yapılabilmesi ve olası uyuşmazlıklarda uluslararası tahkim mekanizmalarına erişim gibi hayati hakları yasal statüye kavuşturmuştur.

Ekonomik iş birliğinin kapsamını genişleten bir diğer önemli adım ise 02.06.1987 tarihinde imzalanan Türkiye-Belçika ve Lüksemburg Ekonomik Birliği Arasında Ekonomik, Sınai ve Teknolojik İşbirliği Anlaşması'dır. 29.08.1987 tarihli ve 19559 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan bu anlaşma, iki ülke arasındaki sadece ticari alışverişi değil; aynı zamanda sanayi tesislerinin kurulması, ortak girişimlerin desteklenmesi ve teknoloji transferi gibi stratejik alanlardaki ortaklıkların da önünü açmıştır.

Sermaye hareketlerinin önündeki en büyük mali engellerden biri olan mükerrer vergilendirme sorunu ise 02.06.1987 tarihinde imzalanan Türkiye-Belçika Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anlaşması ile çözüme kavuşturulmuştur. 17.11.1988 tarihli ve 19992 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren bu düzenleme, bir ülkede elde edilen gelirin diğer ülkede yeniden vergilendirilmesini engelleyerek, yatırım maliyetlerini düşürmüş ve sermaye akışını teşvik etmiştir. Bu anlaşma özellikle temettü, faiz ve gayrimaddi hak bedelleri (royalty) gibi konularda stopaj oranlarını belirleyerek şeffaf bir vergi ortamı yaratmıştır.

Son dönemdeki en önemli kurumsal gelişme ise 17.10.2012 tarihinde imzalanan Türkiye-Belçika Ekonomik ve Ticari Ortak Komite (JETCO) Kurucu Anlaşması olmuştur. Bu anlaşma Resmi Gazete’de yayımlanmamış olsa da, iki ülke arasındaki ticari sorunların üst düzey bürokratik ve siyasi düzeyde ele alındığı, iş dünyasının beklentilerinin doğrudan hükümetlere iletildiği en etkili diyalog mekanizması olarak faaliyetlerini sürdürmektedir.

Genel olarak bakıldığında, bu hukuki metinler şu temel amaçlara hizmet etmektedir:

• Yatırım Güvencesi: Belçika menşeli sermayenin Türkiye’deki haklarının, uluslararası hukuk prensipleri çerçevesinde korunması.
• Mali Şeffaflık: Çifte vergilendirmenin önlenmesi yoluyla yatırımcıların maliyetlerini öngörülebilir kılması.
• Sektörel İş Birliği: Sanayi ve teknoloji alanlarında ortak projelerin geliştirilmesine yönelik devlet desteğinin sağlanması.
• Diplomatik Süreklilik: 1838'den bu yana gelen ilişkilerin, modern ticaretin gerekliliklerine göre güncellenmesi.

Bu anlaşmalar zinciri, günümüzde 600’den fazla Belçika sermayeli şirketin Türkiye’de faaliyet göstermesinin ve Belçika’nın Türkiye’ye yönelik doğrudan yatırımlarının milyarlarca dolar seviyesine ulaşmasının yasal zeminini oluşturmaktadır. Yatırımcılar için bu metinler, sadece birer kağıt parçası değil; sermaye transferi, kâr dağıtımı ve mülkiyet hakları konularında başvurulabilecek en üst düzey yasal referans noktalarıdır.

Doğrudan Yabancı Yatırımlar ve Şirket Kuruluş Mevzuatı

Türkiye’nin küresel ekonomiyle entegrasyon sürecinde yabancı sermayenin ülkeye girişi ve hukuki bir statü kazanması, on yıllar içinde evrilen kapsamlı bir mevzuat silsilesine dayanmaktadır. Belçika ve diğer Avrupa ülkelerinden gelen yatırımcılar için Türkiye pazarı, sadece coğrafi bir avantaj değil, aynı zamanda uluslararası standartlara uyum sağlamış bir hukuki güvence alanı sunmaktadır. Bu güven ortamının tarihsel kökenleri, 1954 yılında kabul edilen 6224 Sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu’na kadar uzanmaktadır. Söz konusu kanun, Türkiye’de yabancı sermayenin hukuki altyapısını oluşturan ilk temel düzenleme olma özelliğini taşımaktadır. Ancak, 1980 öncesi dönemdeki uygulamalarda karşılaşılan kısıtlamalar ve bürokratik engeller, bu kanunun potansiyelini tam anlamıyla ortaya koymasını zorlaştırmıştır.

2000’li yılların başında gerçekleştirilen reformlarla birlikte, yatırım ortamını iyileştirmek adına devrim niteliğinde bir adım atılmış ve 4875 Sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu yürürlüğe girmiştir. Bu kanun, yabancı yatırımcıların Türkiye’de şirket kurmasını tamamen serbest bırakmakla kalmamış, aynı zamanda "doğrudan yabancı yatırım" tanımını genişleterek yerli ve yabancı yatırımcılar arasında tam bir "muamele eşitliği" ilkesini benimsemiştir. 4875 Sayılı Kanun ile birlikte izin ve onay sistemi yerini bilgilendirme sistemine bırakmış, yatırımcıların hakları uluslararası standartlarda koruma altına alınmıştır. Bu hukuki zemin, Belçika menşeli firmaların Türkiye’deki varlığını artırmasında ve 9 milyar dolara yaklaşan yatırım hacmine ulaşılmasında kritik bir rol oynamıştır.

Sadece ticari yatırımlar değil, diplomatik misyonlar çerçevesinde de iş gücü piyasasına katılımı destekleyen düzenlemeler mevcuttur. Bu kapsamda, 19 Şubat 2015 tarihinde kabul edilen 6632 Sayılı Kanun, Türkiye Cumhuriyeti ile Belçika Krallığı arasında diplomatik ve konsüler personelin belirli yakınlarının kazanç getirici bir işte çalışmalarına olanak sağlamıştır. Bu düzenleme, iki ülke arasındaki ilişkilerin sadece sermaye bazlı değil, aynı zamanda beşeri sermayenin dolaşımı açısından da ne kadar derinleştiğini göstermektedir.

Sermaye Taahhüdü ve Şirketleşme Süreçleri

Türkiye’de bir yabancı yatırımın tüzel kişilik kazanması, 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümlerine göre şekillenmektedir. Belçika’dan gelen bir yatırımcının Türkiye’de anonim, limited veya sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket kurma süreçleri, TTK’nın belirlediği genel şirketler hukuku prensiplerine tabidir. Şirket kuruluş prosedürleri; ana sözleşmenin hazırlanması, MERSİS üzerinden başvuruların yapılması, ticaret siciline tescil ve ilan süreçlerini kapsamaktadır. Özellikle AB müktesebatına uyum sürecinde yenilenen TTK, şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkelerini ön plana çıkararak yabancı ortaklı yapıların güvenli bir şekilde tesis edilmesine imkan tanımaktadır.

Şirketleşme sürecinin finansal boyutunda ise Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan Sermaye Hareketleri Genelgesi belirleyici bir rol oynamaktadır. Genelge’nin 5. ve 6. maddeleri, sermaye taahhütlerinin yerine getirilmesine ilişkin sıkı ve disiplinli kurallar içermektedir:

• Nakden Taahhüt ve Bloke Zorunluluğu: Anonim şirket kuruluşlarında, nakden taahhüt edilen payların en az yüzde yirmi beşinin (%25), şirketin ticaret siciline tescilinden önce bir banka hesabına bloke edilmesi yasal bir zorunluluktur. Kalan yüzde yetmiş beşlik kısmın ise tescili izleyen 24 ay içerisinde ödenmesi gerekmektedir.
• Sermaye Artırımı ve Döviz Transferi: Yurt dışından sermaye artırımı beyanıyla getirilen dövizlerin, en geç üç ay içerisinde sermayeye eklenmesi şarttır. Eğer bu süre zarfında sermaye artırımı tescil edilmezse, getirilen tutarlar ya iade edilmeli ya da belirli şartlar altında kredi olarak işleme alınmalıdır.
• Ayni Sermaye ve Kıymetli Madenler: Genelge’nin 6/A maddesi uyarınca, işlenmemiş kıymetli madenlerin ayni sermaye olarak getirilmesi mümkündür; ancak bu işlem kıymetli maden aracı kuruluşları vasıtasıyla ve bedelsiz ödeme şekliyle gerçekleştirilmelidir.

Yabancı sermayeli şirketlerin kuruluşunda, ticaret sicili kayıtlarının elektronik ortama aktarıldığı MERSİS ve Merkezi Tüzel Kişilik Bilgi Sistemi (MTK) gibi dijital altyapılar, işlemlerin hızlanmasını sağlamaktadır. Belçika’daki ana şirketin Türkiye’de bir şube veya irtibat bürosu açması durumunda ise 4875 Sayılı Kanun’un uygulama yönetmelikleri çerçevesinde Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’ndan gerekli izinlerin alınması ve faaliyet raporlarının düzenli olarak sunulması gerekmektedir. Bu süreçler, Türkiye’nin yabancı sermaye için sunduğu yasal ve ekonomik güvencelerin somut birer göstergesidir.

Sermaye Hareketleri ve Finansal Düzenlemeler

Türkiye ile Belçika arasındaki ekonomik entegrasyonun finansal ayağını, sermayenin serbest dolaşımı ile bu dolaşımın denetimini sağlayan sıkı mevzuat düzenlemeleri oluşturmaktadır. Belçika menşeli yatırımcıların Türkiye’deki faaliyetlerinde ve Türk firmalarının Belçika ile olan finansal ilişkilerinde en temel dayanak, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ve bu karara bağlı olarak yayımlanan ikincil mevzuattır. Özellikle sermaye transferleri, döviz kredileri ve gayrimenkul edinim süreçleri, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan 02.05.2018 Tarihli Sermaye Hareketleri Genelgesi ile operasyonel bir çerçeveye oturtulmuştur. Bu genelge, sermaye piyasalarının istikrarını korumayı hedeflerken, yabancı yatırımcıların Türkiye’deki finansal hareket kabiliyetini de belirli kurallara bağlamaktadır.

Döviz Kredileri ve Gayrimenkul Edinim Şartları

Türkiye’nin kambiyo rejiminde 2018 yılında yapılan köklü değişiklikler, döviz kredisi kullanımını ciddi bir denetim mekanizmasına tabi tutmuştur. Sermaye Hareketleri Genelgesi Madde 14 uyarınca, Türkiye’de yerleşik gerçek kişilerin (bireysel yatırımcıların) döviz kredisi kullanması kesin bir dille yasaklanmıştır. Bu düzenleme, döviz kurlarındaki dalgalanmaların hane halkı üzerindeki risklerini minimize etmeyi amaçlamaktadır. Tüzel kişiler, yani şirketler için ise döviz kredisi kullanımı belirli şartlara ve "döviz geliri" beyanına endekslenmiştir.

Şirketlerin döviz kredisi kullanabilmesi için temel kural, firmanın döviz kazandırıcı faaliyetlerinin bulunmasıdır. Bu noktada 15 Milyon ABD Doları Sınırı kritik bir eşik teşkil etmektedir. Genelge hükümlerine göre:

• Kredi kullanım tarihinde, firmanın mevcut kredi bakiyesi 15 milyon ABD dolarının altında ise; kullanılacak yeni kredi ile mevcut bakiyenin toplamı, firmanın son üç mali yıla ait toplam döviz gelirini aşamaz.
• Eğer firmanın kredi bakiyesi 15 milyon ABD doları ve üzerinde ise, döviz geliri şartı aranmaksızın kredi kullanımı mümkün olabilmektedir. Ancak bu durumdaki firmaların da Risk Merkezi üzerinden sürekli takibi yapılmaktadır.

Döviz gelirlerinin tevsiki (belgelenmesi) sürecinde, SMMM (Serbest Muhasebeci Mali Müşavir) veya YMM (Yeminli Mali Müşavir) onaylı raporlar zorunludur. Belçika ile ticaret yapan Türk firmaları veya Türkiye'de iştiraki bulunan Belçikalı şirketler, ihracat, transit ticaret veya döviz kazandırıcı hizmetlerden elde ettikleri gelirleri bu raporlarla bankalara ibraz etmekle yükümlüdür. Hatalı veya eksik bildirimler, Risk Merkezi nezdinde kredilerin geri çağrılmasına veya idari yaptırımlara yol açabilmektedir.

Finansal düzenlemelerin bir diğer önemli boyutu ise yabancı ülke vatandaşlarının Türkiye’deki taşınmaz edinimleridir. Belçika vatandaşlarının veya Belçika merkezli şirketlerin Türkiye’de gayrimenkul satın alma süreçleri, Sermaye Hareketleri Genelgesi Madde 13 ile yeni bir prosedüre bağlanmıştır. Bu maddeye göre, Türkiye Cumhuriyeti ile vatandaşlık bağı bulunmayan kişilerin gayrimenkul alımlarında ödeme yükümlülüklerini döviz cinsinden yerine getirmeleri ve bu dövizin bankalar aracılığıyla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’na (TCMB) satılması zorunluluğu getirilmiştir.

Bu süreç şu şekilde işlemektedir:

• Gayrimenkul bedeli olan döviz, bir bankaya yatırılır.
• Banka, bu dövizi Merkez Bankası kurundan satın alarak Türk Lirasına çevirir ve bir Döviz Alım Belgesi (DAB) düzenler.
• Düzenlenen bu belge, banka tarafından ilgili Tapu ve Kadastro Müdürlüğü’ne KEP (Kayıtlı Elektronik Posta) üzerinden iletilir.
• Tapu işlemleri, ancak bu belgenin ibrazı ve doğrulanması ile tamamlanabilmektedir.

Bu düzenleme, gayrimenkul sektörü üzerinden ülkeye giren yabancı sermayenin kayıt altına alınmasını ve döviz rezervlerinin yönetimini desteklemektedir. Belçikalı yatırımcılar için bu süreç, şeffaf bir ödeme mekanizması sunarken aynı zamanda hukuki bir güvence de teşkil etmektedir.

Son olarak, sermaye artırımları ve nakit transferleri hususunda, yurt dışından getirilen dövizlerin en geç üç ay içerisinde sermayeye eklenmesi zorunluluğu bulunmaktadır. Eğer bu süre zarfında tescil işlemleri tamamlanmazsa, söz konusu tutarların ya iade edilmesi ya da Genelge’nin 14. maddesindeki şartları sağlaması kaydıyla kredi olarak işleme alınması gerekmektedir. Bu dinamik yapı, Belçika ve Türkiye arasındaki sermaye akışının hem serbest piyasa koşullarına uyumlu hem de makroekonomik dengeleri gözeten bir zeminde ilerlemesini sağlamaktadır.

Avrupa Birliği Entegrasyonu ve Yeni Ticaret Standartları

Türkiye ve Belçika arasındaki ticari ilişkiler, salt ikili anlaşmaların ötesinde, Türkiye’nin Avrupa Birliği (AB) ile olan derin entegrasyon süreci ve Gümrük Birliği çerçevesinde şekillenmektedir. Bu entegrasyonun en güçlü hukuki dayanağı, sanayi ürünlerinde gümrük vergilerini sıfırlayan ve taraflar arasında teknik mevzuat uyumunu zorunlu kılan 1/95 Sayılı Ortaklık Konseyi Kararı'dır. Günümüzde bu yapı, yalnızca vergi muafiyetleri ile sınırlı kalmayıp, AB’nin "Yeşil Mutabakat" (Green Deal) vizyonu doğrultusunda köklü bir dönüşümden geçmektedir. Belçika pazarına girmek isteyen Türk yatırımcılar ve ihracatçılar için bu yeni standartlar, ticari sürdürülebilirliğin temel anahtarı haline gelmiştir.

Yeşil Mutabakat ve Teknik Mevzuat Uyumlaştırması

Avrupa Birliği'nin 2050 yılına kadar iklim-nötr bir kıta olma hedefi, Türkiye-Belçika ticaretinde "Yeşil Dönüşüm" odaklı yeni bir dönemi başlatmıştır. Bu kapsamda en kritik düzenlemelerden biri olan Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM/CBAM), özellikle demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, hidrojen ve elektrik sektörlerini doğrudan etkilemektedir. 2026 yılı itibarıyla tam uygulamaya geçecek olan bu mekanizma ile mali yükümlülükler başlayacak ve karbon yoğun ürünlerin AB pazarına girişinde karbon fiyatlandırması yapılacaktır. Bu durum, Türkiye’deki üretim süreçlerinin AB standartlarında düşük karbonlu teknolojilere geçmesini zorunlu kılmaktadır.

Sürdürülebilirlik odaklı bir diğer önemli düzenleme ise 28 Haziran 2024 tarihinde AB Resmi Gazetesi’nde yayımlanarak yürürlüğe giren Sürdürülebilir Ürünler İçin Eko-Tasarım Tüzüğü (ESPR)’dir. Bu tüzükle birlikte, ürünlerin çevresel etkilerinin tüm yaşam döngüsü boyunca takip edilmesini sağlayacak olan Dijital Ürün Pasaportu uygulaması hayatımıza girmektedir. Belçika’ya ihraç edilecek ürünlerin onarılabilirliği, geri dönüştürülebilirliği ve enerji verimliliği gibi kriterler, bu dijital pasaportlar üzerinden denetlenecektir.

Gıda ve tarım ürünleri ticareti yapan işletmeler için ise 178/2002/EC Sayılı Tüzük (Genel Gıda Yasası), uyulması gereken en temel mevzuattır. Bu tüzüğün 18. maddesi, gıda ürünlerinde "çiflikten çatala" kadar olan tüm süreçte tam izlenebilirliği zorunlu kılmış ve AB Gıda Güvenliği Otoritesi’nin denetim yetkilerini belirlemiştir. Ayrıca, kimyasal madde kullanımı ve ticareti süreçleri, 1 Haziran 2007’den bu yana yürürlükte olan REACH Mevzuatı (Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması) ile sıkı bir kontrol altına alınmıştır. Belçika pazarında faaliyet gösteren kimya ve tekstil firmalarının, kullandıkları her bir maddeyi bu sistem üzerinden kayıt altına almaları yasal bir zorunluluktur.

Teknik engellerin aşılması noktasında ise sanayi ürünlerinin AB pazarına girişi için CE işareti taşımaları şarttır. Belçika'da bu süreçler, Belçika Standardizasyon Kurumu (NBN) ve akreditasyon işlemlerinden sorumlu Belçika Akreditasyon Kurumu (BELAC) tarafından denetlenmektedir. Özellikle 765/2008/EC ve 2019/1020/EU sayılı tüzükler uyarınca yürütülen piyasa gözetimi faaliyetleri, standartlara uymayan ürünlerin pazardan men edilmesine kadar varan yaptırımlar içermektedir.

Genel Değerlendirme ve Sonuç

Belçika ve Türkiye arasındaki ekonomik ilişkiler, 1980'li yıllarda atılan hukuki temellerden, günümüzün karmaşık finansal ve çevresel regülasyonlarına kadar geniş bir yelpazede evrilmiştir. 1987 tarihli Ekonomik İş Birliği Anlaşması ve 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu ile başlayan süreç, bugün Sermaye Hareketleri Genelgesi’nin getirdiği finansal disiplin ve AB’nin Yeşil Mutabakat standartları ile yeni bir boyuta taşınmıştır. İki ülke arasındaki sermaye transferleri, döviz kredisi kullanımındaki kısıtlamalar ve gayrimenkul edinimindeki DAB zorunluluğu gibi teknik detaylar, yatırımcılar için dikkatle yönetilmesi gereken yasal süreçlerdir.

Sonuç olarak, Belçika üzerinden Avrupa pazarına açılmak isteyen Türk teşebbüsleri için sadece ticari ortaklıklar kurmak yeterli değildir; aynı zamanda AB’nin 2026’da tam kapasiteyle devreye alacağı karbon düzenlemelerine, dijital ürün pasaportu şartlarına ve gıda güvenliği protokollerine tam uyum sağlamak bir zorunluluktur. Bu yasal çerçeveye hakim olmak, hem risklerin minimize edilmesini hem de küresel rekabette avantaj elde edilmesini sağlayacaktır.