Vekalet sözleşmesi, tarafların karşılıklı güvenine dayanan ve güven ilişkisinin en yoğun olduğu sözleşme türüdür. Vekile tanınan geniş yetkiler, onun sadakat ve özen borcunu ortadan kaldırmaz. Peki vekil, kendisine tanınan yetkiyi vekil edenin zararına kullanırsa hangi hukuki yollara başvurulabilir? Bu yazımızda vekaletname kötüye kullanımı halinde tapu iptal ve tescil davası ile tazminat talepleri, üçüncü kişinin iyiniyetinin korunması, ispat yükü, görevli ve yetkili mahkeme ile zamanaşımı konularını güncel Yargıtay kararları ışığında ayrıntılı biçimde inceliyoruz.

Vekalet Sözleşmesinin Niteliği ve Vekilin Temel Yükümlülükleri

Vekalet sözleşmesi, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 502 ila 514. maddeleri arasında düzenlenen tipik ve isimli bir borçlar hukuku sözleşmesidir. Kanun, vekalet sözleşmesini vekilin, vekalet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşme olarak tanımlamaktadır (TBK m.502). Bu tanım, sözleşmenin merkezine vekilin müvekkilinin menfaatine ve iradesine uygun bir işi görme borcunu yerleştirir.

Vekalet akdi, tarafların karşılıklı güvenine dayanan, güven ilişkisinin en yoğun olduğu sözleşme türüdür. Vekile, vekil edenin yararına ve iradesine uygun davranma yükümlülüğü yükler. Bir sonuç meydana getirme taahhüdü bulunmaması, vekalet sözleşmesini eser sözleşmesinden ayıran en belirgin niteliktir; vekil işi özenle yürütmekle yükümlüdür, ancak belirli bir sonucun gerçekleşmesini garanti etmez. Ücret, sözleşmenin esaslı unsuru değildir; sözleşme veya teamül varsa vekil ücrete hak kazanır (TBK m.502).

Vekaletin Kapsamı ve Özel Yetki Gerektiren İşlemler

Vekaletin kapsamı, sözleşmede açıkça gösterilmemişse görülecek işin niteliğine göre belirlenir (TBK m.504/1). Bu kural, vekilin yetkisinin sınırlarının her somut olayda işin amacı ve mahiyeti dikkate alınarak tespit edilmesini gerektirir.

Kanun, bazı işlemleri ise genel vekalet yetkisinin dışında tutmuş ve bunlar için özel yetki aranmasını zorunlu kılmıştır. Vekil özel olarak yetkili kılınmadıkça aşağıdaki işlemleri yapamaz (TBK m.504):

• Dava açamaz, sulh olamaz, hakeme başvuramaz
• İflas, iflasın ertelenmesi ve konkordato talep edemez
• Kambiyo taahhüdünde bulunamaz
• Bağışlama yapamaz, kefil olamaz
• Taşınmazı devredemez ve bir hakla sınırlandıramaz

Bu sınırlamaların en kritik olanı, taşınmaz devri ve ayni hakla sınırlandırma bakımından öngörülmüştür. Vekil, vekaletnamede taşınmaz satış veya devir yetkisi açıkça belirtilmemişse taşınmazı geçerli biçimde devredemez. Taşınmaz devrine ilişkin vekalet sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur.

Burada altı çizilmesi gereken kritik husus şudur: Vekile geniş yetki verilmesi, onun sadakat ve özen borcunu ortadan kaldırmaz. Malik tarafından vekilin dilediği bedelle dilediği kimseye satış yapabileceği şeklinde yetkilendirilmesi, hatta satacağı kişinin belirtilmesi dahi, vekile dürüstlük kuralını, sadakat ve özen borcunu göz ardı ederek makul ölçüler dışına çıkma hakkı vermez (Y1HD-K.2020/117). Sözleşmede vekaletin nasıl yerine getirileceği hakkında açık bir hüküm bulunmasa veya işlem dış temsil yetkisinin sınırları içinde kalsa dahi, vekilin sadakat ve özen yükümlülüğü daima mevcuttur.

Sadakat, Özen ve Hesap Verme Borçları

Vekilin başlıca borçları; talimata uygun ifa, şahsen ifa, sadakat ve özen ile hesap verme borçlarıdır.

Talimata uygun ifa borcu, vekilin vekalet verenin açık talimatına uymasını gerektirir (TBK m.505). Vekil, ancak izin alma imkanı bulunmadığında ve durumu bilseydi vekalet verenin izin vereceği açık olan hallerde talimattan ayrılabilir. Aksi takdirde, doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile vekalet borcunu ifa etmiş sayılmaz. Talimat aldığını savunan vekil, bu iddiasını yasal delillerle ispatlamakla yükümlüdür (Y13HD-K.2017/1606).

Şahsen ifa, sadakat ve özen borcu vekilin en önde gelen yükümlülüğüdür. Vekil, üstlendiği iş ve hizmetleri vekalet verenin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle yürütmek zorundadır (TBK m.506/2). Özen borcundan doğan sorumluluğun belirlenmesinde, benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış esas alınır (TBK m.506/3). Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu döneminde işçinin sorumluluğuna kıyasen belirlenen bu sorumluluk, yürürlükteki düzenlemede basiretli vekil esası benimsenerek ağırlaştırılmıştır. Sadakat yükümlülüğü, vekilin kendi menfaatini vekil edeninkine tabi kılmasını; özen yükümlülüğü ise işi makul, dikkatli ve mesleki standartlara uygun yürütmesini gerektirir.

Hesap verme borcu kapsamında vekil, vekalet verenin istemi üzerine yürüttüğü işin hesabını vermek, vekaletle ilişkili olarak aldıklarını vekalet verene teslim etmek ve teslimde geciktiği paranın faizini ödemekle yükümlüdür (TBK m.508). Üçüncü kişilerden aldığı değerler de bu kapsamda olup, aykırılık halinde uğranılan zararı tazmin yükümlülüğü doğar (Y13HD-K.2017/2635). Hesap verme yükümlülüğünün yerine getirildiğinin ispatı vekile aittir ve bu borç, vekalet sözleşmesinin kurulmasıyla doğup işin yürütülmesi sırasında ve sona ermesinde de devam eder.

İşte vekaletin kötüye kullanılması, çoğunlukla bu sadakat, özen ve hesap verme borçlarına aykırılık zemininde ortaya çıkar. Vekilin yetkisini vekil edenin zararına ve kendisi veya üçüncü kişiler yararına kullanması halinde gündeme gelen kötüye kullanma halleri ile üçüncü kişinin iyiniyetinin korunması meselesini izleyen bölümde ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.

Vekaletin Kötüye Kullanılması ve Üçüncü Kişinin İyiniyetinin Korunması

Vekaletin kötüye kullanılması, vekilin kendisine tanınan yetkiyi vekil edenin iradesine ve menfaatine aykırı biçimde, kendi veya üçüncü kişilerin çıkarı doğrultusunda kullanması halidir. Bu durumda hukuk düzeni iki menfaat arasında denge kurar: bir yanda yetkisi kötüye kullanılan vekil edenin mülkiyet hakkı, diğer yanda vekille işlem yapan üçüncü kişinin tapu siciline duyduğu güven. Bu dengenin kurulmasında belirleyici ölçüt, üçüncü kişinin iyiniyetli olup olmadığıdır.

Kötüye Kullanma Halleri

Vekil, vekalet sözleşmesinden doğan sadakat ve özen borcuna aykırı davrandığında görevini kötüye kullanmış sayılır (TBK m.506). Uygulamada en sık karşılaşılan kötüye kullanma halleri şunlardır:

• Taşınmazın piyasa değerinin çok altında bir bedelle satılması
• Satış bedelinin vekil edene hiç aktarılmaması veya gerçek bedelin düşük gösterilmesi
• Vekilin taşınmazı kendi yakınına ya da bağlantılı kişilere devretmesi
• Vekil edenin açık talimatına aykırı işlem yapılması ile bilgi gizleme ve baskı uygulanması

Burada kritik olan nokta, vekile tanınan yetkinin genişliğinin vekili sorumluluktan kurtarmaya yetmemesidir. Vekile dilediği bedelle dilediği kişiye satış yapma yetkisi verilmiş olması, hatta alıcının önceden belirlenmiş olması dahi vekilin makul ölçüler dışına çıkmasına gerekçe oluşturmaz. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi bu ilkeyi açıkça ortaya koymuştur:

Malik tarafından vekilin dilediği bedelle dilediği kimseye satış yapabileceği şeklinde yetkili kılınması, satacağı kişiyi belirtmesi dahi ona dürüstlük kuralını, sadakat ve özen borcunu göz ardı ederek makul ölçüler dışına çıkma hakkı vermez (Y1HD-K.2020/117).

Bu karar, vekaletin sınırsız görünen yetkilerle donatıldığı hallerde dahi vekilin dürüstlük kuralına (TMK m.2) ve sadakat-özen yükümlülüğüne tabi olduğunu pekiştirmektedir. Yetki, vekilin vekil edeni zararlandıracak işlemler yapmasına meşruiyet kazandırmaz.

İyiniyetli ve Kötüniyetli Üçüncü Kişi Ayrımı

Vekilin görevini kötüye kullanarak üçüncü kişiyle yaptığı işlemin akıbeti, üçüncü kişinin durumuna göre belirlenir. Üçüncü kişi TMK m.3 anlamında iyiniyetli ise, yani vekilin görevini kötüye kullandığını bilmiyor veya kendisinden beklenen özeni göstermesine rağmen bilmesine olanak yoksa, yapılan sözleşme geçerlidir ve vekil edeni bağlar. Bu halde kötüye kullanma, vekil ile vekil eden arasında iç sorun olarak kalır; vekil edenin tek yolu vekile karşı tazminat talebinde bulunmaktır.

Buna karşılık üçüncü kişi vekil ile çıkar ve işbirliği içinde ise veya kötüniyetli ise, yani vekilin görevini kötüye kullandığını biliyor ya da bilmesi gerekiyorsa, vekil eden sözleşmeyle bağlı sayılmaz. Bu sonuç, dürüstlük kuralının doğal bir uzantısıdır ve buyurucu nitelikte olduğundan hakim tarafından resen göz önünde tutulur. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi bu ilkeyi şöyle ifade etmiştir:

Vekil ile sözleşme yapan kişi TMK m.3 anlamında iyiniyetli ise sözleşme geçerli olup vekil edeni bağlar; ancak üçüncü kişi vekil ile çıkar ve işbirliği içindeyse veya kötüniyetliyse, vekil edenin sözleşmeyle bağlı sayılmaması TMK m.2'deki dürüstlük kuralının doğal sonucudur ve bu buyurucu nitelikteki kural hâkimce resen göz önünde tutulur (Y1HD-K.2020/6780).

Bu karar, kötüniyetin korunmadığı temel hukuk ilkesini somutlaştırmaktadır. Aksi bir yaklaşım kötüniyeti teşvik eder ve çağdaş hukuk sistemlerinin hiçbiri buna izin vermez. Üçüncü kişinin kötüniyeti; vekil ile aralarındaki akrabalık, ortaklık veya ticari ilişki, bedelin rayiç değerin çok altında olması, elden ödeme iddiasının belgeyle desteklenmemesi ve devrin olağandışı hızda gerçekleşmesi gibi olgularla ortaya konulabilir.

Yolsuz Tescil

Vekaletin kötüye kullanılması üçüncü kişiler tarafından bilinmiyor veya bilinmesi gerekmiyorsa iç ilişki olarak kalır ve tapu sicilindeki tescil korunur (TMK m.1023). Ancak devralan kişi vekilin görevini kötüye kullandığını biliyorsa, tapudaki tescil yolsuz tescil niteliği kazanır. Bağlayıcı olmayan bir hukuki işleme dayanan veya hukuki sebepten yoksun bulunan tescil yolsuzdur (TMK m.1024/2).

Yolsuz tescilin sonucu, vekil edenin tapu iptal ve tescil davası açarak taşınmazın yeniden kendi mülkiyetine kazandırılmasını talep edebilmesidir. Bu noktada iyiniyetli üçüncü kişinin kazanımı TMK m.1023 uyarınca korunduğundan, dava yalnızca kötüniyetli devralana karşı sonuç doğurur. Üçüncü kişinin iyiniyetli olması halinde tapu iptali talebi reddedilir ve vekil eden, uğradığı zararın tazmini için yalnızca vekile yönelmek durumunda kalır.

Dolayısıyla yolsuz tescil değerlendirmesinde mahkeme, devrin yapılış koşullarını, taraflar arasındaki ilişkiyi ve satış bedelinin gerçek değere uygunluğunu titizlikle inceleyerek devralanın iyiniyetli sayılıp sayılamayacağını tespit eder. Üçüncü kişinin iyiniyeti, devraldığı tapunun korunması bakımından kurucu öneme sahiptir.

Tapu İptal ve Tescil Davası ile Vekilin Tazminat Sorumluluğu

Vekaletname kötüye kullanımı sonucunda tapu kaydının gerçeğe aykırı oluşması, hukukumuzda yolsuz tescil olarak nitelendirilir. Vekil edenin mülkiyet hakkını yeniden kazanmasını sağlayan başlıca hukuki yol, taşınmazın bulunduğu yerdeki mahkemede açılacak tapu iptal ve tescil davasıdır. Vekilin işlemiyle malvarlığı zarara uğrayan vekil eden, koşulların oluşmaması veya üçüncü kişinin iyiniyetinin korunması halinde ise vekile karşı tazminat davası açma hakkına sahiptir. Bu iki yolun şartları, tarafları ve usuli özellikleri birbirinden farklıdır.

Davanın Şartları ve Taraflar

Vekalet görevinin kötüye kullanılmasına dayalı tapu iptal ve tescil davasının kabul edilebilmesi için belirli unsurların birlikte gerçekleşmesi zorunludur:

• Geçerli ve özel yetki içeren bir vekaletnamenin bulunması: Vekaletnamenin taşınmaz devir yetkisini açıkça içermesi gerekir.
• Yetkinin sadakat ve özen borcuna aykırı biçimde kullanılması: Vekilin vekil edenin yararına ve iradesine aykırı işlem yapması.
• Somut bir zararın varlığı: Taşınmazın gerçek değerinin çok altında satılması veya satış bedelinin vekil edene aktarılmaması gibi.
• Üçüncü kişinin kötüniyeti veya vekil ile el ve işbirliği içinde olması: İyiniyetli üçüncü kişiye karşı tapu iptali talep edilemez; bu halde yalnızca vekile karşı tazminat yoluna gidilir.

Davanın davacısı, vekalet veren malik veya onun külli halefleri olan mirasçılardır. Davalı ise tapuda yolsuz tescil ile malik görünen üçüncü kişidir. Vekilin şahsi sorumluluğuna da gidilecekse dava terditli (kademeli) olarak açılarak vekil de davalı gösterilebilir; ancak vekil ile üçüncü kişi arasında zorunlu dava arkadaşlığı bulunmaz. Üçüncü kişi vefat etmişse dava mirasçılarına yöneltilir.

Dava dilekçesi, (HMK m.119) uyarınca zorunlu unsurları taşımalıdır: mahkemenin adı, tarafların ve varsa kanuni temsilci ile vekilin ad, soyad ve adresleri, davacının T.C. kimlik numarası, davanın konusu ve değeri, vakıaların açık anlatımı, hukuki sebepler, deliller listesi, açık talep sonucu ve imza. Dilekçeye noter onaylı vekaletname örneği, tapu kayıt örneği, satış belgeleri, banka dekontları ve mümkünse ekspertiz raporları eklenmelidir. Davacı, dava süresince taşınmazın el değiştirmesini engellemek için ihtiyati tedbir talep edebilir; kabul halinde tapu siciline tedbir şerhi işlenir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, sadakat ve özen borcunun işlevini şu şekilde ortaya koymuştur:

Sadakat ve özen borcunun temel amacı, başkası adına iş gören kimsenin yetkisini kötüye kullanma riskini önlemektir; kötüye kullanma özellikle rayiç değerin çok altında satış yapılan hallerde yoğunlaşır (HGK 19.12.2019, 2017/1-1272 E., 2019/1399 K.).

Bu içtihat, rayiç değerin çok altındaki satışın kötüye kullanma karinesini güçlendiren temel bir gösterge olduğunu vurgulamaktadır. Mahkeme, satış tarihindeki gerçek değeri bilirkişi marifetiyle ve emsal karşılaştırması yaparak tespit etmeli; bedel ile gerçek değer arasındaki aşırı fark, kötüye kullanmanın değerlendirilmesinde belirleyici rol oynar.

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin güncel bir kararı, üçüncü kişinin iyiniyet savunmasının hangi olgularla çürütüleceğini somut biçimde göstermektedir:

Dört taşınmazın gerçek değerinin (723.447,88 TL) çok altında devredildiği, taşınmazların 5 gün sonra o sırada 22 yaşında olan davalıya devredildiği, 9 gün sonra bu kişinin babasına aktarıldığı, satışa aracılık edenlerin emlakçı olarak gerçek değeri bilebilecek konumda bulundukları ve tüm devirlerin iki haftalık süre içinde kısa aralıklarla gerçekleştiği değerlendirilerek davalıların iyiniyet savunmasına itibar edilemeyeceği, vekilin görevini kötüye kullandığı ve alıcıların vekil ile el ve işbirliği içinde davacıyı zararlandırdığı sonucuna varılmıştır (Y1HD-K.2024/3188, 2023/1114 E., 06.05.2024).

Bu karar, kısa aralıklarla yapılan ardışık devirler, gerçek değerin çok altında satış, alıcının yakın çevre veya meslek bağı nedeniyle gerçek değeri bilebilecek konumda olması gibi olguların bir arada bulunmasının, üçüncü kişinin iyiniyetini ortadan kaldırdığını ve tapu iptali davasının kabulünü gerektirdiğini ortaya koymaktadır.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Tapu iptal ve tescil davaları taşınmazın aynına ilişkin davalardandır. Bu nedenle:

• Görevli mahkeme taşınmazın bulunduğu yerdeki Asliye Hukuk Mahkemesi'dir. Bu davalar Sulh Hukuk Mahkemesinde açılamaz. Görev kuralı kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkemece yargılamanın her aşamasında resen dikkate alınır.
• Yetkili mahkeme ise (HMK m.12) uyarınca taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir. Bu kesin yetki kuralı olup tarafların anlaşmasıyla değiştirilemez; aksi halde yetkisizlik kararı verilir.

Görevli veya yetkili mahkemenin yanlış belirlenmesi, haklı bir davanın dahi usulden reddine veya gönderme kararıyla zaman kaybına yol açar. Bu nedenle dava açılmadan önce taşınmazın konumu ve dava türünün niteliği dikkatle değerlendirilmelidir.

Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süre

Vekalet görevinin kötüye kullanılmasına dayalı tapu iptal ve tescil davası, Anayasal mülkiyet hakkına dayanan ve yolsuz tescilin düzeltilmesini amaçlayan bir davadır. Bu niteliği nedeniyle dava herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi bu ilkeyi açıkça benimsemiştir:

Vekalet görevinin kötüye kullanılması nedenine dayalı hak talepleri herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir (Y1HD-K.2020/1954, 2016/18465 E.).

Bu içtihat, ayni hakka dayanan iptal taleplerinin süreye bağlı olmaksızın her zaman ileri sürülebileceğini teyit etmektedir. Vekilin şahsi sorumluluğuna gidilmesi halinde de tazminat istekleri, hesap verme borcunun süreklilik arz etmesi nedeniyle süreye bağlı kalmaksızın talep edilebilir.

Ancak bu kuralın önemli bir istisnası vardır: irade fesadına (hata, hile, ikrah) dayalı iptal davaları bakımından 1 yıllık hak düşürücü süre devreye girebilir. Bu nedenle davanın hukuki sebebinin doğru nitelendirilmesi büyük önem taşır. Vekalet görevinin kötüye kullanılması ile irade fesadı hallerinin birbirinden ayrılması, dava süresi yönünden belirleyicidir; mülkiyet hakkına dayalı yolsuz tescil iddiası süreye tabi değilken, irade sakatlığına dayalı iptal talebi sıkı bir süre sınırına bağlıdır.

İspat Yükü ve Vekilin Bedel Ödeme Sorumluluğu

Vekaletin kötüye kullanılması davalarında belirleyici unsurlardan biri, ispat külfetinin hangi tarafa düştüğüdür. İspat yükünün doğru tespiti, davanın kabulü veya reddi yönünde sonucu doğrudan etkiler. Bu davalarda ispat külfeti kural olarak davacıda olmakla birlikte, vekilin hesap verme borcu devreye girdiğinde külfet vekile geçer. Aşağıda hem ispat yükünün dağılımı hem de vekilin gerçek satış bedelini faiziyle birlikte ödeme yükümlülüğü ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.

İspat Külfetinin Dağılımı

Türk hukukunda ispat yükünün genel kuralı nettir: kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraf, o vakıanın varlığını ispatla yükümlüdür (HMK m.190). Aynı ilke maddi hukuk yönünden de teyit edilir; taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür (TMK m.6).

Bu kural vekaletin kötüye kullanılması davalarına şu şekilde yansır:

• Kötüye kullanma iddiasını ileri süren davacı, vekilin sadakat ve özen borcuna aykırı davrandığını, vekil edenin zararına işlem yaptığını ispatla mükelleftir.
• Üçüncü kişinin kötüniyetini, yani vekil ile el ve işbirliği içinde hareket ettiğini veya vekilin görevini kötüye kullandığını bildiğini ya da bilmesi gerektiğini ispat yükü de davacıya aittir.

Buna karşılık, ispat külfeti tek yönlü değildir. Vekilin hesap verme borcu söz konusu olduğunda yön değiştirir. Tapu iptal davasında veya gerçek satış bedelinin talep edildiği uyuşmazlıkta, satış bedelini asile (vekil edene) ödediğini ileri süren vekil, bu ödemeyi ispatla yükümlüdür. Vekil, vekaletle yürüttüğü işin hesabını vermeye ve aldığı gerçek satış bedelini vekil edene ödemeye mecburdur; bu ödemeyi yazılı belgelerle ortaya koymak zorundadır.

Bu noktada delil sistemi de devreye girer. Satış bedelinin ödendiği, miktar itibariyle yazılı belge ile ispatlanmalıdır; vekilin tanık deliline dayanması mümkün değildir. Tanık dinlenebilecek haller sınırlı olarak sayılmıştır (HMK m.203 / HUMK m.293) ve vekilin "bedeli elden ödedim" şeklindeki savunması tanık beyanıyla kanıtlanamaz. Nitekim uygulamada vekilin elden ödeme savunmasının banka dekontu, makbuz gibi yazılı belgelerle desteklenememesi, davanın kabulü yönünde güçlü bir gösterge oluşturur.

Gerçek Satış Bedeli ve Faiz Sorumluluğu

Vekilin sorumluluğu, yalnızca tapu kaydının iptaliyle sınırlı değildir. Vekil, vekaletle ilişkili olarak aldıklarını vekil edene vermekle yükümlü olduğu gibi, teslimde geciktiği paranın faizini de ödemekle yükümlüdür (TBK m.508/2). Bu hüküm, devir bedelini düşük gösteren veya bedeli hiç aktarmayan vekilin tazminat sorumluluğunun temelini oluşturur.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, vekilin üçüncü kişilerden aldığı değerleri de teslim etmekle yükümlü olduğunu ve hesap verme borcuna aykırılık halinde vekil edenin uğradığı zararı tazmin yükümlülüğünün doğacağını vurgulamıştır (Y13HD-K.2017/2635). Devir bedelinin gerçeğe aykırı olarak düşük gösterilmesi suretiyle oluşan zararın hesabında, taşınmazın satış tarihindeki piyasa değeri emsal karşılaştırması yapılarak bilirkişi aracılığıyla belirlenmelidir.

Faizin başlangıç tarihi de kritik önemdedir. Faiz, dava tarihinden değil, satış (bedelin alındığı) tarihinden itibaren işletilmelidir. Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, taşınmazın satış tarihindeki rayiç bedelinin satış tarihinden itibaren işleyecek yasal faiziyle tahsiline karar verilmesi gerektiğini, dava tarihinden faiz yürütülmesinin usul ve yasaya aykırı olduğunu kararlaştırmıştır. Vekil, satış bedeliyle birlikte bu bedele satış tarihinden itibaren işleyecek gecikme faizini de ödemek zorundadır.

Vekilin hesap verme borcunun bir diğer sonucu, zamanaşımı bakımından kendini gösterir. Vekilin aldıklarını geri verme borcunda zamanaşımı, vekalet sözleşmesi sürdükçe işlemez; iade borcunda muacceliyet, vekilin hesap vermesi veya sözleşme ilişkisinin sona ermesiyle başlar (Y13HD-K.2016/12865, 2015/29539 E.). Bu nedenle hesap verme yükümlülüğünü yerine getirdiğini ispatlayamayan vekil bakımından zamanaşımının başlangıcı dava tarihi olarak kabul edilir.

Özetle, vekaletin kötüye kullanılması uyuşmazlıklarında ispat dengesi şu çizgide kurulur: davacı kötüye kullanmayı ve üçüncü kişinin kötüniyetini, vekil ise bedeli usulüne uygun olarak ödediğini ispatlamakla yükümlüdür. Bu ispat ödevini yazılı delille yerine getiremeyen vekil, gerçek satış bedelini satış tarihinden işleyecek faiziyle birlikte ödemekle sorumlu tutulur.

Sahte Vekaletname, Cezai Sorumluluk ve Özel Durumlar

Vekaletin kötüye kullanılması her zaman geçerli bir vekaletname üzerinden gerçekleşmez. Vekaletnamenin baştan sahte olduğu, hiç verilmemiş bir yetkinin var gibi gösterildiği durumlarda hukuki sonuçlar köklü biçimde değişir. Bu bölümde sahte vekaletname ile yapılan devirler, motorlu araçların kendine özgü mülkiyet rejimi ve vekaletin kötüye kullanılmasının cezai yansımaları ele alınmaktadır.

Sahte Vekaletname ile Yapılan Devirler

Geçerli bir vekaletnamenin kötüye kullanılması ile sahte vekaletname kullanımı birbirinden kesin çizgilerle ayrılır. Geçerli vekaletnamenin kötüye kullanıldığı hallerde, iyiniyetli üçüncü kişinin kazanımı (TMK m.1023) korunur ve vekil eden yalnızca vekile karşı tazminat talep edebilir. Buna karşılık vekaletname sahte ise ortada hukuken hiç var olmayan bir yetki söz konusudur; yetkisiz temsil hükümleri devreye girer ve geçerli bir sözleşmeden söz edilemez.

Sahte vekaletname ile yapılan taşınmaz devri hukuken geçersizdir ve gerçek malik her zaman tapu iptali ve tescil davası açabilir. Bu davada belirleyici olan kritik husus şudur: Sahte vekaletnamede iyiniyet korunmaz. Vekaletnamenin sahteliği sabit olduğunda, devralan üçüncü kişi vekaletnamenin sahteliğini bilmese dahi tapudaki tescil yolsuz tescile dönüşür (TMK m.1024/2). Ancak taşınmaz sahte vekaletname ile devralan kişiden iyiniyetli bir başka üçüncü kişiye geçmişse, bu sonraki kazanım bakımından TMK m.1023 koruması yeniden tartışma konusu olur; bu durumda üçüncü kişinin kötü niyetini ispat yükü davacıya aittir.

Motorlu Araç Devirlerinin Özelliği

Motorlu araçların mülkiyetinin devri, taşınır mallar için geçerli olan genel kurallardan ayrılan, özel ve kendine özgü bir rejime bağlanmıştır. Araçlar yapıları itibariyle taşınır mal olsalar da, trafik siciline kayıtlı bir motorlu aracın mülkiyetinin devri için resmî şekilde sözleşme yapılması zorunludur.

2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu uyarınca, tescil edilmiş araçların satış ve devirleri belirli koşullarla noterler tarafından yapılır ve noterler tarafından yapılmayan her çeşit satış ve devirler geçersizdir (KTK m.20/d). Bu hüküm gereği sözleşme, araç sahibi adına düzenlenmiş tescil belgesi (ruhsat) veya trafik tescil kayıtları esas alınarak yapılır. Bu özellik, taşınırlar için geçerli olan emin sıfatıyla zilyetten hak edinimini (TMK m.988) motorlu araçlar bakımından imkânsız kılar. Çünkü hukukumuzda trafik siciline, araç üzerindeki ayni hakları açıklama işlevi tanınmamıştır; sicilin yansıttığı görünüşe güvenin korunacağına dair bir düzenleme bulunmamaktadır.

Bu kapsamda sahte vekaletname ile araç satışı bakımından Yargıtay Hukuk Genel Kurulu açık bir ilke ortaya koymuştur:

Davacı, adına tescilli aracını kiralama maksadıyla teslim etmiş; akabinde sahte olduğu sabit olan vekâletname ile araç noterde iyiniyetli davalıya satılmıştır. Davalı iyiniyetli olsa da, taraflar arasındaki sözleşme sahte vekâletnameye dayandığından yetkisiz temsil söz konusudur ve geçerli bir sözleşmeden bahsedilemez. Sahte vekâletname ile temlik alan ilk el konumundaki davalı yönünden tescil yolsuz olduğundan aracın mülkiyetinin davalıya geçtiği söylenemez; ayrıca davanın kabulünün davalının ödediği araç bedelinin kendisine iadesi koşuluna bağlı olduğu da kabul edilemez (Hukuk Genel Kurulu, 2017/1422 E., 2021/321 K.).

Bu karar, motorlu araçlarda iki kademeli bir geçersizliği ortaya koymaktadır: Hem devredenin tasarruf yetkisi yoktur hem de emin sıfatıyla zilyet KTK m.20/d'de aranan tescil belgesine sahip olma şartını sağlayamayacağından geçerli bir devir sözleşmesi yapamaz. Sonuç olarak zilyetliği devralan üçüncü kişi iyiniyetli olsa dahi aracın mülkiyetini kazanamaz.

Vekaletin Kötüye Kullanımının Cezai Boyutu

Vekaletin kötüye kullanılması Türk Ceza Kanunu'nda müstakil bir suç olarak düzenlenmemiştir. Ancak vekilin eylemi, niteliğine göre farklı suçların unsurlarını taşıyabilir ve vekil hakkında ceza soruşturması başlatılabilir:

• Güveni kötüye kullanma suçu (TCK m.155): Vekilin, kendisine vekalet ilişkisi çerçevesinde teslim edilen veya tasarruf yetkisi tanınan malvarlığına zarar vermesi, bu malı kendi yararına dönüştürmesi halinde gündeme gelir.
• Dolandırıcılık suçu (TCK m.157-158): Vekilin hileli davranışlarla vekil edeni veya üçüncü kişileri aldatması durumunda söz konusu olur.
• Görevi kötüye kullanma suçu: Vekilin kamu görevlisi sıfatı taşıdığı hallerde değerlendirilebilir.

Bu nedenle vekaletin kötüye kullanılması yalnızca hukuki sorumluluk değil, aynı zamanda cezai sorumluluk da doğurabilen iki yönlü bir nitelik taşır. Hukuki yolla tapu iptali ve tescil davası ya da tazminat davası açılırken, eylem suç oluşturuyorsa ayrıca ceza şikâyetinde bulunulması mümkündür.

Avukatlık ilişkilerinde ise özel bir denge gözetilir. Avukatın azli, haklı nedene dayanıyorsa müvekkil avukata ücret ödemekle yükümlü değildir; haklı azilde yalnızca azil tarihi itibariyle kesinleşen işlerden ücret talep edilebilir. Haksız azilde ise avukat işin tüm ücretini talep edebilir (Avukatlık Kanunu m.174). Bu düzenleme, avukatın özen borcunun genel vekilden daha kapsamlı olduğu gerçeğiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Genel Değerlendirme

Vekalet sözleşmesi, tarafların karşılıklı güvenine dayanan ve güven ilişkisinin en yoğun olduğu sözleşme türüdür. Vekile dilediği bedelle dilediği kişiye satış yetkisi verilmiş olsa dahi, vekil dürüstlük kuralını, sadakat ve özen borcunu (TBK m.506) göz ardı ederek makul ölçüler dışına çıkamaz. Vekaletin kötüye kullanılması halinde başvurulacak hukuki yolun belirlenmesinde üçüncü kişinin iyiniyetli olup olmadığı kilit ölçüttür: İyiniyetli üçüncü kişiyle yapılan işlem geçerli olup vekil edeni bağlar ve kötüye kullanma vekil ile vekil eden arasında iç sorun olarak kalır; üçüncü kişi vekil ile el ve işbirliği içinde veya kötüniyetli ise tapu iptal ve tescil davası ona da yöneltilebilir.

Yolsuz tescile dayalı bu davalar mülkiyet hakkına dayandığından zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir; görevli mahkeme taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesi olup yetki kesindir (HMK m.12). Sahte vekaletname söz konusu olduğunda ise iyiniyet koruması ortadan kalkar ve motorlu araçlar gibi özel rejime tabi mallarda dahi devralan mülkiyeti kazanamaz. Hak kaybı yaşamamak için vekaletname düzenlenirken yetkilerin sınırlandırılması, işlemlerin düzenli takibi ve gerektiğinde profesyonel hukuki destek alınması büyük önem taşımaktadır.