Gümrük kaçakçılığı suçunda etkin pişmanlık hükümleri, failin ceza sorumluluğunu önemli ölçüde etkileyebilen özel bir düzenlemedir. Bu yazıda, 5607 sayılı Kanun’un 5. maddesi kapsamında ihbar ve yardım yoluyla etkin pişmanlık ile ödeme yoluyla ceza indiriminin şartları; soruşturma ve kovuşturma aşamalarındaki uygulama farkları; gümrüklenmiş değerin hesaplanması; sanığa yapılması gereken bildirim; iştirak, mükerrirlik ve örgüt faaliyeti bakımından ortaya çıkan hukuki sorunlar Yargıtay kararları ışığında incelenmektedir.

Gümrük Kaçakçılığı Suçunun Hukuki Çerçevesi

Kaçakçılık Fiilleri ve Yaptırımlar

Gümrük kaçakçılığı suçlarının temel düzenlemesi 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nun 3. maddesinde yer almaktadır. Bu madde kapsamında, gümrük işlemlerine tabi tutulmadan eşyanın ülkeye sokulması, sahte belge kullanılarak gümrük vergilerinin kısmen veya tamamen ödenmemesi, transit rejimine aykırı davranılması, geçici ithalat veya dahilde işleme rejimi kapsamındaki eşyanın hukuka aykırı biçimde tasarrufa konu edilmesi ve kaçak eşyanın ticari amaçla satın alınması veya taşınması gibi farklı fiiller düzenlenmiştir.

Eşyanın gümrük işlemlerine tabi tutulmaksızın ithal edilmesi, 5607 sayılı Kanun m.3/1 kapsamında suç oluşturur. Bu fiil için bir yıldan beş yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adli para cezası öngörülmektedir. Eşyanın belirlenen gümrük kapıları dışından ülkeye sokulması ise yaptırımın artırılmasını gerektiren bir durumdur. Bu nedenle somut olayda yalnızca eşyanın kaçak niteliği değil, ülkeye hangi güzergâhtan ve hangi yöntemle sokulduğu da belirlenmelidir.

Kaçakçılık suçunun oluşumu bakımından belirleyici unsur, eşyanın gümrük hukukunun öngördüğü işlem ve kullanıma tabi tutulmadan ithal edilmesidir. Eşyanın ülkede bulunması tek başına yeterli değildir; ithalatın gümrük işlemleri dışında gerçekleştirilmiş olması gerekir. Bu husus, suçun maddi konusunun ve fiilin kanuni tipe uygunluğunun tespitinde doğrudan önem taşır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2020/268 E., 2022/736 K.:
Bir eşyanın kaçakçılık fiiline konu olabilmesi için gümrük işlemine tabi tutulmadan yurda ithal edilmesi gerekir. Gümrük işlemi, ithal veya ihraç edilecek eşyanın gümrükçe onaylanmış bir işleme veya kullanıma tabi tutulması için gerekli tüm işlemleri ifade eder.

Bu karar, kaçakçılık suçunun gümrük işlemleriyle bağlantısını açık biçimde ortaya koymaktadır. Eşyanın kaçak sayılabilmesi için gümrük işleminin hiç yapılmamış olması veya eşyanın gümrükçe onaylanmış işlem ya da kullanıma tabi tutulmaması gerekir. Dolayısıyla eşyanın niteliği, ülkeye giriş şekli ve gümrük işlemlerinin gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği birlikte incelenmelidir.

Nitelikli Hâller ve Teşebbüs

Kaçakçılık suçlarında fiilin birden fazla kişi tarafından veya örgütlü biçimde gerçekleştirilmesi, cezanın belirlenmesini doğrudan etkiler. 5607 sayılı Kanun m.4/1-2 uyarınca suçun örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde ceza iki katına kadar artırılabilir. Suçun örgüt bulunmaksızın üç veya daha fazla kişiyle birlikte işlenmesi hâlinde ise ceza yarı oranında artırılır.

Bu ayrımda örgüt faaliyeti ile birlikte işleme hâlinin birbirinden ayrılması gerekir. Örgüt faaliyeti kapsamında işlenen kaçakçılıkta daha ağır artırma hükmü gündeme gelirken, örgüt bulunmaksızın üç veya daha fazla kişinin ortak hareket etmesi farklı bir nitelikli hâl olarak değerlendirilir. Artırımın uygulanabilmesi için mahkemenin somut olayda fail sayısını, birlikte hareket iradesini ve varsa örgütsel faaliyetin niteliğini ortaya koyması gerekir.

Kaçakçılık suçuna teşebbüs bakımından 5607 sayılı Kanun m.3/18 özel bir düzenleme içermektedir. Buna göre kaçakçılık suçuna teşebbüs hâlinde fail, tamamlanmış suç gibi cezalandırılır. Bu hüküm, teşebbüs aşamasında kalan fiiller bakımından genel teşebbüs değerlendirmesinden farklı, özel bir sonuç doğurmaktadır.

Bununla birlikte, fiilin hangi aşamada kaldığının belirlenmesi önem taşır. Eşyanın ülkeye sokulmasına yönelik hareketlerin tamamlanıp tamamlanmadığı, gümrük işlemlerinin bulunup bulunmadığı ve failin icra hareketlerini gerçekleştirip gerçekleştirmediği olayın özelliklerine göre araştırılmalıdır. Bu değerlendirme yapılmadan fiilin tamamlanmış suç veya teşebbüs kapsamında kaldığı sonucuna ulaşılamaz.

Delillerin Hukuka Uygunluğu

Gümrük kaçakçılığı yargılamasında mahkûmiyet kararı, hukuka uygun şekilde elde edilmiş ve suçun unsurlarını ortaya koyan delillere dayanmalıdır. Eşyanın ele geçirilme koşulları, gümrük kayıtları, taşıma ve ithalat belgeleri ile olayın oluş biçimi birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle eşyanın gümrük işlemlerine tabi tutulmadan ülkeye sokulduğu iddiası, yalnızca eşyanın ele geçirilmiş olmasına dayandırılamaz.

Delillerin değerlendirilmesinde öncelikle eşyanın gümrük statüsü belirlenmelidir. Eşyanın ülkeye nasıl girdiği, gümrük işlemine tabi tutulup tutulmadığı ve gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma konu edilip edilmediği araştırılmalıdır. Bu inceleme, Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 2020/268 E., 2022/736 K. sayılı kararında belirtilen suçun maddi unsuruyla doğrudan bağlantılıdır.

Ayrıca delillerin elde edilme yöntemi de hukuki denetimden geçirilmelidir. Arama, el koyma ve eşyanın muhafaza altına alınmasına ilişkin işlemler ile bu işlemlere dayanak oluşturan belgeler incelenmeden hüküm kurulamaz. Delilin elde edilme yöntemi hukuka aykırıysa, eşyanın kaçak niteliği bulunduğu ileri sürülerek bu eksiklik giderilemez. Bu nedenle mahkeme, hem suçun unsurlarını hem de delillerin hukuka uygunluğunu ayrı ayrı değerlendirmelidir.

Sonuç olarak gümrük kaçakçılığı suçlarında hukuki nitelendirme; eşyanın gümrük işlemine tabi tutulup tutulmadığı, fiilin hangi yöntemle gerçekleştirildiği, nitelikli hâllerin bulunup bulunmadığı, eylemin tamamlanıp tamamlanmadığı ve delillerin hukuka uygun biçimde elde edilip edilmediği üzerinden yapılır. Bu unsurlardan biri yeterli ve hukuka uygun delillerle ortaya konulmadan mahkûmiyet kurulamaz.

İhbar ve Yardım Yoluyla Etkin Pişmanlık

Resmî Makamlar Öğrenmeden önce Bildirim

5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu m.5/1 kapsamında ihbar yoluyla etkin pişmanlığın ceza sorumluluğunu tamamen kaldırabilmesi için bildirimin resmî makamlarca suç öğrenilmeden önce yapılması gerekir. Failin;

• işlediği fiili,
• diğer failleri veya
• kaçak eşyanın saklandığı yeri

yetkili makamlara bildirmesi ve bu bildirimin faillerin yakalanmasını ya da kaçak eşyanın ele geçirilmesini sağlaması zorunludur. Bu koşullar birlikte gerçekleştiğinde fail hakkında ceza verilmez.

Bildirim, suçun ve faillerin ortaya çıkarılmasına elverişli somut bilgi içermelidir. Failin yalnızca genel nitelikte bir ihbarda bulunması veya soyut biçimde suç işlendiğini söylemesi yeterli değildir. Verilen bilginin, diğer faillerin yakalanmasına ya da kaçak eşyanın bulunmasına hizmet edecek nitelikte olması ve bu sonuçlardan en az birini sağlaması aranır. Bu nedenle bildirimin içeriği ile sonucun gerçekleşmesi arasında somut bir bağlantı kurulmalıdır.

İhbarın yapılacağı makam bakımından CMK m.158 kapsamında yetkili mercilere başvurulması gerekir. Kaynaklarda bu merciler arasında polis, jandarma, gümrük muhafaza görevlileri, Cumhuriyet savcılığı ve diğer yetkili makamlar sayılmaktadır. Bildirimin yetkisiz bir kişiye veya makama yapılması, etkin pişmanlığın zaman ve makam koşullarını karşılamaz. Bu sebeple failin bildirimini doğrudan yetkili mercilere yöneltmesi ve verdiği bilgilerin tutanağa geçirilmesini sağlaması önem taşır.

Düzenlemenin uygulanabilmesi için bildirimin fail tarafından iradi biçimde yapılması gerekir. Eşyanın kolluk tarafından bulunmasından sonra failin yalnızca mevcut durumu kabul etmesi, önceden sağlanmış bir bilgi sunmadıkça, resmî makamlar öğrenmeden önce yapılan ihbar olarak değerlendirilemez. Etkin pişmanlık, suçun ortaya çıkarılmasından önce gerçekleştirilen ve soruşturmanın sonucunu etkileyen aktif bir katkıya dayanır.

Suçun Ortaya Çıkarılmasına Yardım

Suçun resmî makamlarca öğrenilmesinden sonra yapılan yardım, 5607 sayılı Kanun m.5/1’in son cümlesi kapsamında değerlendirilir. Bu aşamada artık cezasızlık sonucu değil, cezanın üçte iki oranında indirilmesi söz konusudur. Failin fiilin bütünüyle ortaya çıkarılmasına hizmet ve yardım etmesi gerekir.

Bu yardımın kapsamı, yalnızca failin kendi eylemini kabul etmesiyle sınırlı değildir. Yardımın suçun bütün yönlerinin aydınlatılmasına katkı sağlaması aranır. Kaçak eşyanın, suç ortaklarının ve fiilin gerçekleşme biçiminin ortaya çıkarılması bakımından verilen bilgilerin doğruluğu ve yeterliliği somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Failin sunduğu katkı, soruşturma makamlarının suçun kapsamını belirlemesini sağlayacak nitelikte olmalıdır.

İhbar ile sonradan yardım arasındaki temel fark, resmî makamların suçtan haberdar olup olmadığı ve hukuki sonucun niteliğidir. Suç öğrenilmeden önce yapılan ve yakalama veya ele geçirmeyi sağlayan bildirim cezasızlık sonucunu doğururken, suç öğrenildikten sonra fiilin bütünüyle ortaya çıkarılmasına yönelik yardım cezada indirim yapılmasını sağlar. Her iki durumda da yalnızca pişmanlık açıklaması yeterli değildir; failin kanunda öngörülen sonuca yönelik somut bir davranışta bulunması gerekir.

Yargıtay 7. Ceza Dairesi, ihbar ve yardım yoluyla etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanma alanını suçun iştirak niteliği üzerinden de sınırlandırmaktadır:

Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 2015/6398 E., 2018/4913 K.:
5607 sayılı Kanun'un 5/1-son cümlesindeki etkin pişmanlık hükmü yalnızca iştirak halinde işlenen kaçakçılık suçlarında uygulanabilir. Münferit olarak işlenen kaçakçılık suçunda sanığın kaçak eşyanın kaynağını bildirmesi ceza indirimi için yeterli değildir.

Karar, sonradan yapılan yardımın yalnızca failin kendi suçuna ilişkin açıklamalarla karşılanamayacağını ortaya koymaktadır. Münferit işlenen kaçakçılık suçunda, failin eşyanın kaynağını bildirmesi tek başına 5607 sayılı Kanun m.5/1’in son cümlesindeki indirimden yararlanmasını sağlamaz. Bu nedenle mahkeme, somut olayda iştirak bulunup bulunmadığını ve failin yardımının suçun tüm yönlerini ortaya çıkarma amacına ulaşıp ulaşmadığını ayrıca belirlemelidir.

İştirak ve Kişisel Yararlanma

İhbar ve yardım yoluyla etkin pişmanlık, iştirak hâlinde işlenen kaçakçılık suçları bakımından kişisel sonuç doğuran bir kurumdur. TCK m.40/1 uyarınca etkin pişmanlık, iştirak hâlinde kural olarak yalnızca pişmanlık iradesini ortaya koyan ve gerekli katkıyı bizzat sağlayan fail bakımından sonuç doğurur. Bir failin yaptığı bildirim veya yardım, diğer suç ortaklarına kendiliğinden sirayet etmez.

Bu kişisellik kuralının sonucu olarak her fail yönünden ayrı değerlendirme yapılmalıdır. Failin;

• bildirimi bizzat yapıp yapmadığı,
• verdiği bilginin doğru ve kullanılabilir olup olmadığı,
• yakalama veya ele geçirme sonucuna katkı sağlayıp sağlamadığı,
• suçun bütünüyle ortaya çıkarılmasına hizmet edip etmediği

ayrı ayrı incelenmelidir. Suç ortaklarından birinin yetkili makamlara bilgi vermesi, diğer sanıkların aynı hukuki sonuçtan yararlanması için yeterli değildir.

İştirak hâlinde ilk cümledeki cezasızlık hükmünün uygulanabilmesi bakımından bildirimin zamanlaması ve sonucu belirleyicidir. Resmî makamlar suçtan haberdar olmadan önce yapılan bildirim, faillerin yakalanmasını veya eşyanın ele geçirilmesini sağlamalıdır. Suç öğrenildikten sonraki aşamada ise failin katkısı, fiilin bütünüyle ortaya çıkarılmasına yönelik olmalı ve üçte iki oranındaki indirim bu kişisel katkı temelinde uygulanmalıdır.

Bu düzenleme, münferit kaçakçılık suçları ile iştirak hâlindeki suçlar arasında ayrım yapılmasını gerektirir. Münferit suçta failin yalnızca kaçak eşyanın kaynağını açıklaması, 5607 sayılı Kanun m.5/1 kapsamındaki ihbar veya yardım koşullarını karşılamaz. Buna karşılık iştirak bulunan olaylarda failin diğer faillerin veya eşyanın ortaya çıkarılmasına yönelik etkili katkısı, kanunda öngörülen diğer şartlarla birlikte değerlendirilir. Bu nedenle etkin pişmanlık talebi incelenirken yalnızca sanığın açıklamasına değil, suçun yapısına, bildirimin zamanına ve açıklamanın soruşturmaya sağladığı somut katkıya bakılmalıdır.

Ödeme Yoluyla Etkin Pişmanlık ve İndirim Oranları

Gümrüklenmiş Değerin İki Katının Ödenmesi

5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu m.5/2, suç konusu eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katının Devlet Hazinesine ödenmesi karşılığında cezada indirim yapılmasını düzenler. Bu ödeme, ihbar veya suçun ortaya çıkarılmasına yardım yoluyla etkin pişmanlıktan farklıdır. Burada failden diğer faillerin yakalanmasını veya kaçak eşyanın ele geçirilmesini sağlayacak bilgi vermesi değil, kanunda öngörülen ödeme koşulunu yerine getirmesi aranır.

Ödeme yoluyla etkin pişmanlıktan yararlanılabilmesi için ödeme konusu miktarın, suç konusu eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katı olması gerekir. Dolayısıyla yalnızca gümrük vergisinin veya kamu zararının ödenmesi, 5607 sayılı Kanun m.5/2 bakımından öngörülen ödeme şartını karşılamaz. Kanuni sonuç, belirlenen gümrüklenmiş değer üzerinden hesaplanan iki kat tutarın Devlet Hazinesine ödenmesine bağlanmıştır.

Bu kurumda failin pişmanlık iradesini açıklaması tek başına yeterli değildir. İndirimden yararlanılabilmesi için ödeme yapılması ve ödemenin kanunda belirtilen aşamalardan birinde tamamlanması gerekir. Ödeme gerçekleşmeden yalnızca ödeme isteğinin bildirilmesi, ceza indiriminin uygulanması için yeterli hukuki sonucu doğurmaz. Bu nedenle ödeme iradesi ile fiilî ödeme işlemi birbirinden ayrılmalıdır.

Ödeme koşulu gerçekleştiğinde ceza indirimi, mahkemenin takdirine bırakılmış bir sonuç değildir. Kanunda belirtilen aşama ve şartlar oluşmuşsa, ilgili indirim oranı uygulanır. Bununla birlikte, eşyanın gümrüklenmiş değerinin ve buna bağlı olarak ödenmesi gereken iki kat tutarın belirli olması gerekir. Ödeme yapılacak miktarın belirsiz bırakılması, failin kanundan yararlanma imkânını fiilen kullanmasını engeller.

Ödeme yoluyla etkin pişmanlık, suçun hukuki varlığını ortadan kaldırmaz. Bu kurumun sonucu, şartları gerçekleşen fail bakımından cezanın kanunda öngörülen oranda indirilmesidir. Bu yönüyle ödeme, suçun oluşmadığı veya fiilin hukuka uygun hâle geldiği anlamına gelmez; yalnızca ceza sorumluluğu üzerinde fail lehine sonuç doğurur.

Soruşturma ve Kovuşturma Aşamaları

Ödeme zamanına göre uygulanacak indirim oranının belirlenmesinde soruşturma ve kovuşturma evrelerinin ayrımı önem taşır. CMK m.2/1-e, f kapsamında soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evreyi; kovuşturma ise iddianamenin kabulünden hüküm verilmesine kadar devam eden yargılama evresini ifade eder. Bu ayrım, ödeme bakımından uygulanacak indirim oranını doğrudan belirler.

Ödeme soruşturma evresi sona erinceye kadar yapılırsa cezanın yarı oranında indirilmesi gerekir. Soruşturmanın sona erdiği an, kaynaklarda iddianamenin kabulüyle açıklanmıştır. Bu nedenle ödeme, iddianamenin kabulünden önce tamamlanmış olmalıdır. Soruşturma aşamasında ödeme yapılması, kovuşturma aşamasına göre daha yüksek bir indirim oranı sağlar.

Ödeme soruşturma evresinde gerçekleştirilmemişse, fail kovuşturma aşamasında da kanuni imkândan yararlanabilir. Ancak kovuşturma sırasında ödeme, hüküm verilinceye kadar yapılmalıdır. Bu aşamada ödeme yapılması hâlinde cezanın üçte bir oranında indirilmesi öngörülmektedir. Hüküm verildikten sonra gerçekleştirilen ödeme, bu bölümde belirtilen kovuşturma aşamasındaki indirim koşulunu karşılamaz.

Bu nedenle ödeme bakımından iki kritik zaman sınırı bulunmaktadır:

• Soruşturma evresi sona ermeden yapılan ödemede yarı oranında indirim uygulanır.
• Kovuşturma evresinde hüküm verilinceye kadar yapılan ödemede üçte bir oranında indirim uygulanır.

Uygulanacak oran, yalnızca failin ödeme niyetine göre değil, ödemenin hangi usul evresinde tamamlandığına göre belirlenir. İddianamenin kabulünden önce yapılan ödeme ile hükümden önce, fakat kovuşturma sırasında yapılan ödeme aynı hukuki sonucu doğurmaz. Bu nedenle ödeme tarihi, iddianamenin kabul tarihi ve hüküm tarihi birlikte tespit edilmelidir.

Soruşturma ve kovuşturma evreleri arasındaki sınırın yanlış belirlenmesi, uygulanması gereken indirim oranının da hatalı hesaplanmasına yol açar. Özellikle soruşturma sona ermeden ödeme yapılmış olmasına rağmen kovuşturma oranının uygulanması, fail aleyhine sonuç doğurur. Buna karşılık ödeme kovuşturma aşamasında yapılmışsa, soruşturma aşamasına ilişkin daha yüksek indirim oranının uygulanabilmesi için ödemenin soruşturma sona ermeden tamamlandığının ortaya konulması gerekir.

Etkin Pişmanlığa Engel Hâller

5607 sayılı Kanun m.5/3, ödeme yoluyla etkin pişmanlığın uygulanamayacağı hâlleri düzenler. Buna göre 5607 sayılı Kanun m.3/7’deki suçlar, mükerrirler ve suçun örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâllerinde etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanılamaz.

Bu istisnalar, gümrüklenmiş değerin iki katının Devlet Hazinesine ödenmiş olmasının tek başına yeterli olmadığını gösterir. Fail, ödeme şartını yerine getirse dahi suçun m.3/7 kapsamında bulunması, mükerrir olması veya fiilin örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde m.5/2’deki ceza indiriminden yararlanamaz. Bu nedenle ödeme koşulunun yanında kanuni istisnaların bulunup bulunmadığı da ayrıca incelenmelidir.

İlk istisna, 5607 sayılı Kanun m.3/7’de düzenlenen suçlardır. Kaynaklarda bu fıkra kapsamındaki suçların ödeme yoluyla etkin pişmanlık hükmünün dışında bırakıldığı belirtilmektedir. Bu kapsamda bir fiil söz konusuysa, soruşturma veya kovuşturma aşamasında iki kat ödeme yapılması indirim sonucunu doğurmaz.

İkinci istisna mükerrirlerdir. Mükerrirlik hâlinin mevcut olup olmadığı, failin adli sicil durumu ve kesinleşmiş önceki mahkûmiyetler üzerinden değerlendirilir. Mükerrir olduğu belirlenen fail bakımından ödeme yapılması, 5607 sayılı Kanun m.5/2 uyarınca ceza indirimi uygulanmasını sağlamaz.

Üçüncü istisna, suçun örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesidir. Örgütlü kaçakçılık bakımından Kanun, ödeme yoluyla etkin pişmanlık imkânını kapatmaktadır. Bu nedenle failin gümrüklenmiş değerin iki katını ödemesi, örgüt faaliyeti niteliğindeki suç yönünden yarı veya üçte bir oranındaki indirimi gündeme getirmez.

Sonuç olarak ödeme yoluyla etkin pişmanlıkta üç aşamalı bir denetim yapılmalıdır: Suçun m.5/2 kapsamına girip girmediği belirlenmeli, gümrüklenmiş değerin iki katı ödenmeli ve ödeme soruşturma sona ermeden ya da kovuşturma sırasında hüküm verilinceye kadar tamamlanmalıdır. Bu şartlara ek olarak m.5/3’teki istisnaların bulunmaması zorunludur. Herhangi bir engel hâlinin mevcut olması, ödeme yapılmış olsa dahi ceza indiriminin uygulanmasını önler.

Gümrüklenmiş Değerin Belirlenmesi ve Bildirim Yükümlülüğü

KEMT Varakası ve Bilirkişi İncelemesi

Ödeme yoluyla etkin pişmanlığın uygulanabilmesi, yalnızca ödemenin yapılmasına değil, ödenecek tutarın doğru ve denetlenebilir biçimde belirlenmesine bağlıdır. Bu tutarın hesaplanmasında esas alınan gümrüklenmiş değer, 5607 sayılı Kanun m.2/1-b uyarınca ithal eşyasında CIF veya ihraç eşyasında FOB değer ile gümrük vergilerinin toplamı üzerinden belirlenir. Bu nedenle gümrüklenmiş değer, yalnızca eşyanın piyasa fiyatından veya tek başına gümrük vergisinden ibaret değildir.

KEMT varakası, gümrüklenmiş değer ve buna bağlı ödeme miktarının belirlenmesinde dosyada yer alabilecek belgelerden biridir. Ancak gümrüklenmiş değerin teknik niteliği nedeniyle hesaplamanın hangi verilere dayandığı, eşyanın değerinin nasıl tespit edildiği ve gümrük vergilerinin hangi unsurlar üzerinden hesaplandığı açıkça ortaya konulmalıdır. Özellikle ödeme yoluyla etkin pişmanlık bakımından sanığın yükümlülüğü gümrüklenmiş değerin iki katına bağlandığından, hesaplama hatası doğrudan ceza indirimi hakkının kullanılmasını etkiler.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, gümrüklenmiş değer ile kamu zararının belirlenmesinde bilirkişi incelemesinin ve sanığa bildirim yapılmasının zorunlu olduğunu kabul etmiştir:

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2011/135 E., 2011/140 K., 21.06.2011:
Kaçakçılık suçlarında gümrüklenmiş değer ve kamu zararının belirlenmesi teknik bir konudur. Sanığın bu miktarı basit bir araştırmayla öğrenmesi mümkün olmadığından, bilirkişi tarafından belirlenen değer sanığa bildirilerek ödeme yapıp yapmayacağı sorulmalı ve HAGB koşulları buna göre değerlendirilmelidir.

Bu yaklaşım, gümrük idaresince düzenlenen belgenin dosyaya alınmasını tek başına yeterli görmeyen bir inceleme yükümlülüğünü ortaya koyar. Mahkeme, hesaplamanın dayanaklarını ve ulaşılan miktarın denetlenebilirliğini değerlendirmelidir. Bilirkişi tarafından belirlenen değer sanığa bildirilmeden ödeme yapıp yapmayacağı sorulamaz; bu eksiklik, etkin pişmanlık ve HAGB bakımından yapılacak değerlendirmenin sağlıklı olmasını engeller.

Gümrüklenmiş değerin belirlenmesinde özellikle şu hususlar açıkça gösterilmelidir:

• Eşyanın ithal veya ihraç eşyası niteliği,
• CIF veya FOB değerin hangi verilere göre belirlendiği,
• Gümrük vergilerinin hesaplamaya nasıl dâhil edildiği,
• Gümrüklenmiş değerin toplam tutarı,
• Etkin pişmanlık bakımından ödenmesi gereken tutarın hangi hesaplama sonucunda ortaya çıktığı.

Bu unsurlar ortaya konulmadan sanıktan belirli bir ödeme yapması beklenemez. Teknik hesaplamanın eksik, belirsiz veya denetime elverişsiz olması hâlinde, ödeme şartının gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda sanık aleyhine sonuç kurulamaz.

Sanığa Hakların Açıkça Bildirilmesi

Etkin pişmanlık hakkının kullanılabilmesi için sanığa yalnızca kanun hükmünün okunması veya soyut biçimde ödeme yapabileceğinin söylenmesi yeterli değildir. Sanığa, gümrüklenmiş değer tutarı, ödemesi gereken miktar, ödeme için ilgili aşama ve ödemenin ceza bakımından doğuracağı hukuki sonuç açıkça bildirilmelidir. Bildirim, sanığın gerçek ve bilinçli bir tercih yapmasına imkân sağlayacak açıklıkta olmalıdır.

CMK m.90/4 ve m.147, yakalanan kişiye kanuni haklarının bildirilmesi, yüklenen suçun anlatılması ve lehine olan hususları ileri sürme olanağının tanınması bakımından önem taşır. Etkin pişmanlık, sanık lehine sonuç doğuran özel bir kurum olduğundan, sanığın bu imkândan haberdar edilmesi savunmanın etkin kullanılmasının bir parçasıdır. Bildirim yapılmadığında sanığın ödeme yapmaması, kendiliğinden etkin pişmanlıktan vazgeçtiği şeklinde yorumlanamaz.

İhtarın içeriğinde özellikle şu bilgiler bulunmalıdır:

• Etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanma imkânının bulunduğu,
• Gümrüklenmiş değerin hangi tutar olduğu,
• Ödenmesi gereken miktarın ne kadar olduğu,
• Ödemenin hangi makama yapılacağı,
• Ödemenin cezada hangi oranda indirim sağlayacağı,
• Ödemenin süresinde yapılmamasının hukuki sonucu.

İndirim oranının yanlış bildirilmesi, sanığın kararını doğrudan etkileyen bir usul hatasıdır. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, soruşturma aşamasında ihtar yapılmamışsa kovuşturma aşamasındaki bildirimde soruşturma aşamasına ait lehe oran olan yarı oranındaki indirimin açıkça belirtilmesi gerektiğini kabul etmiştir:

Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 2022/14232 E., 2023/1059 K.:
Soruşturma aşamasında etkin pişmanlık ihtarı yapılmayan sanığa, kovuşturma aşamasında gümrüklenmiş değerin iki katını ödemesi halinde yarı oranında indirim uygulanacağı usulüne uygun biçimde bildirilmelidir. Bu bildirim yapılmadan ödeme yapılmadığı gerekçesiyle etkin pişmanlık uygulanmaması hukuka aykırıdır.

Benzer şekilde Daire, soruşturma aşamasında etkin pişmanlık ihtarı yapılmamışsa kovuşturma sırasında üçte bir oranının bildirilmesini de hukuka aykırı kabul etmiştir:

Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 2022/15425 E., 2023/5332 K.:
Soruşturma aşamasında etkin pişmanlık ihtarı yapılmamışsa, kovuşturma aşamasında sanığa yarı oranında indirim yapılacağı bildirilmelidir. Üçte bir oranındaki bildirim sanığın yanıltılması anlamına gelir ve etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmaması bozma nedenidir.

Bu kararlar, ihtarın şekli bir işlem olmadığını göstermektedir. Sanığa yanlış oran bildirilmesi, ödeme kararının eksik veya hatalı bilgiye dayanmasına neden olur. Böyle bir durumda ödeme yapılmadığı gerekçesiyle etkin pişmanlık talebinin reddedilmesi hukuka uygun değildir.

Savunma Hakkı ve Adil Yargılanma

Gümrüklenmiş değerin belirlenmesi ve sanığa bildirilmesi, Anayasa m.2, m.36 ve m.40/2 ile güvence altına alınan hukuk devleti, adil yargılanma ve başvuru yolları hakkında bilgilendirilme ilkeleriyle bağlantılıdır. Sanığın hangi miktarı ödemesi gerektiğini bilmediği bir durumda etkin pişmanlık hakkını kullanması fiilen mümkün değildir. Bu nedenle bildirim yükümlülüğü, yalnızca muhakeme işlemlerinin tamamlanmasına yönelik biçimsel bir şart değil, savunma hakkının etkin kullanılmasını sağlayan bir güvencedir.

Mahkeme, gümrüklenmiş değeri belirleyen raporu veya hesaplamayı sanığın bilgisine sunmalı ve sanığa bu tutar üzerinden ödeme yapıp yapmayacağını açıklama imkânı tanımalıdır. Sanığın gıyabında yapılan inceleme ve bilirkişi raporu kendisine bildirilmemişse, sanığın ödeme iradesinin bulunmadığı sonucuna ulaşılamaz. Özellikle hesaplama teknik verilere dayanıyorsa, sanığın rapora itiraz etme ve ödeme konusundaki iradesini açıklama hakkı korunmalıdır.

Eksik bildirim şu sonuçları doğurabilir:

• Etkin pişmanlık hakkının kullanılmasının fiilen engellenmesi,
• Sanığın ödeme yapmamasının aleyhine yorumlanamaması,
• HAGB bakımından gerekli değerlendirmenin yapılamaması,
• Yanlış indirim oranı uygulanması,
• Hükmün usul yönünden bozulması.

Bu çerçevede mahkeme, gümrüklenmiş değer hesabını dosyaya almakla yetinmemeli; hesabın sanığa açıklandığını ve sanığın ödeme iradesinin usulüne uygun biçimde sorulduğunu da ortaya koymalıdır. Etkin pişmanlık bakımından hukuki sonuç doğuran ödeme miktarı ve indirim oranı açıkça belirtilmeden kurulan hüküm, sanığın savunma imkânını daraltır. Gümrüklenmiş değer teknik olarak belirlenip sanığa bildirilmeden ve sanığın bu bildirime göre iradesi alınmadan etkin pişmanlık ya da HAGB konusunda karar verilmesi, adil yargılanma güvenceleriyle bağdaşmaz.

Yargıtay Uygulamasında Ödeme, İştirak ve Usul Hataları

İştirak Hâlinde Ödeme Miktarı

İştirak hâlinde işlenen kaçakçılık suçlarında ödeme yoluyla etkin pişmanlığın uygulanması bakımından temel sorun, gümrüklenmiş değerin iki katının suç ortakları tarafından birlikte mi yoksa her sanık tarafından ayrı ayrı mı ödeneceğidir. Yargıtay 7. Ceza Dairesinin uygulamasında, her sanık yönünden ayrı ödeme yükümlülüğü kabul edilmektedir. Buna göre suç konusu eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katı, tek bir ortak ödeme olarak değerlendirilmemekte; etkin pişmanlıktan yararlanmak isteyen her sanığın bu tutarı ayrı ayrı ödemesi aranmaktadır.

Bu yaklaşım, Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 21.03.2023 tarihli, 2022/14195 Esas ve 2023/2916 Karar sayılı kararında ortaya konulan uygulamayla uyumludur. Aynı yöndeki değerlendirme, Dairenin 18.12.2019 tarihli, 2017/10255 Esas ve 2019/39651 Karar sayılı kararında da yer almaktadır. Bu nedenle suç ortaklarından birinin veya birkaçının ödeme yapması, ödeme yapmayan diğer sanıklar bakımından kendiliğinden etkin pişmanlık sonucunu doğurmaz.

Uygulamada mahkemenin her sanık yönünden ayrı ayrı şu hususları tespit etmesi gerekir:

• Sanığın etkin pişmanlıktan yararlanma iradesini açıklayıp açıklamadığı,
• Ödemesi gereken gümrüklenmiş değer tutarının ne olduğu,
• Bu tutarın iki katının Devlet Hazinesine yatırılıp yatırılmadığı,
• Ödemenin soruşturma veya kovuşturma aşamalarından hangisinde yapıldığı,
• Sanık bakımından m.5/3’teki istisnalardan herhangi birinin bulunup bulunmadığı.

Bu değerlendirmede ödeme yükümlülüğünün sanıklar arasında paylaştırılması, her sanığın yalnızca kendi payına düşen miktarı ödemesi veya ortakların toplam ödemesinin diğer sanıklara da uygulanması yönündeki yaklaşımlar, aktarılan Yargıtay uygulamasıyla bağdaşmaz. Ödeme yoluyla etkin pişmanlık kişisel sonuç doğurduğundan, hüküm kurulurken indirim koşulları her sanık bakımından bağımsız şekilde incelenmelidir.

Yanlış İndirim Oranının Sonuçları

Etkin pişmanlık ihtarında indirim oranının doğru bildirilmesi, sanığın ödeme kararını doğrudan etkileyen zorunlu bir usul güvencesidir. Soruşturma aşamasında ihtar yapılmamışsa, kovuşturma sırasında sanığa yalnızca ödeme miktarının bildirilmesi yeterli değildir. Sanığa, ödeme yapması hâlinde uygulanacak gerçek indirim oranı ve ödemenin ceza bakımından sonucu açıkça anlatılmalıdır.

Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 09.11.2022 tarihli, 2022/10624 Esas ve 2022/15897 Karar sayılı kararında, etkin pişmanlık bakımından sanığa yanlış indirim oranı bildirilmesi hükmün bozulmasını gerektiren bir hata olarak değerlendirilmiştir. Yanlış bildirim, sanığın kanuni hakkını eksik veya hatalı bilgiyle kullanmasına neden olur. Bu durumda sanığın ödeme yapmamış olması, usulüne uygun ve gerçek bir irade açıklaması olarak kabul edilemez.

Soruşturma aşamasında ihtar yapılmamış olan sanığa, kovuşturma aşamasında soruşturma evresinde ödeme yapılması hâlinde uygulanacak yarı oranındaki indirim açıkça bildirilmelidir. Sanığa bunun yerine üçte bir oranında indirim uygulanacağı söylenmişse, bildirim sanığın aleyhine sonuç doğuracak şekilde hatalıdır. Böyle bir eksiklikten sonra ödeme yapılmadığı gerekçesiyle etkin pişmanlık hükmünün uygulanmaması hukuka uygun değildir.

Bu yaklaşım, Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 25.09.2025 tarihli, 2023/12647 Esas ve 2025/11250 Karar sayılı kararında da görülmektedir:

Soruşturma aşamasında sanığa etkin pişmanlık konusunda ihtar yapılmadığı ve sanığın bozma kararından sonra gümrüklenmiş değerin iki katını yatırarak yararlanma iradesini ortaya koyduğu durumda, 5607 sayılı Kanun'un 5/2. maddesi uyarınca cezada yarı oranında indirim yapılmalıdır. Kovuşturma aşamasında üçte bir oranında indirim uygulanması hukuka aykırı bulunarak hüküm düzeltilerek onanmıştır.

Karar, usulüne uygun ihtar yapılmamasının sanığın aleyhine yorumlanamayacağını göstermektedir. Sanığa kanuni imkânın doğru oran ve hukuki sonuçlarıyla bildirilmemesi, daha düşük indirim uygulanmasına dayanak oluşturmaz. Bu nedenle mahkeme, ödeme tarihini ve ihtarın içeriğini belirlemekle yetinmemeli; bildirimin sanığın gerçek ödeme iradesini etkileyip etkilemediğini de değerlendirmelidir.

Etkin Pişmanlık ile Uzlaşmanın Ayrımı

4458 sayılı Gümrük Kanunu m.244/1 kapsamında düzenlenen uzlaşma ile 5607 sayılı Kanun m.5’teki etkin pişmanlık aynı hukuki kurum değildir. Uzlaşma, gümrük idarelerinin ek tahakkuk ve ceza kararlarından doğan alacaklar bakımından idare ile yükümlü arasında yürütülen idari bir çözüm mekanizmasıdır. Amaç, idari uyuşmazlığın yargı yoluna taşınmadan anlaşma yoluyla sonuçlandırılmasıdır.

Etkin pişmanlık ise ceza sorumluluğuna ilişkin şahsi bir kurumdur. Failin kanunda öngörülen bildirimi yapması veya gümrüklenmiş değerin iki katını Devlet Hazinesine ödemesi, şartların gerçekleşmesi hâlinde cezanın kaldırılmasını ya da cezada indirim yapılmasını sağlar. Bu ödeme, uzlaşmadan farklı olarak idari alacak üzerinde anlaşma kurulmasına değil, ceza yargılamasında fail lehine kanuni sonuç doğmasına yöneliktir.

İki kurum arasındaki başlıca farklar şunlardır:

• Etkin pişmanlık ceza yargılamasında uygulanır; uzlaşma idari uyuşmazlığın çözümüne ilişkindir.
• Etkin pişmanlık kanunda belirtilen koşullar gerçekleştiğinde uygulanan şahsi bir sonuçtur; uzlaşma idare ile yükümlünün karşılıklı iradesine dayanır.
• Etkin pişmanlıkta ödeme, ceza indiriminin kanuni şartıdır; uzlaşmada ek tahakkuk ve idari ceza kararlarından doğan alacakların anlaşma konusu yapılması söz konusudur.
• Etkin pişmanlık suçun hukuki varlığını ortadan kaldırmaz; uzlaşma ise ceza sorumluluğu hakkında kendiliğinden indirim sonucu doğurmaz.

Bu ayrım, aynı olayda idari ve cezai süreçlerin birbirine karıştırılmasını önlemek bakımından önemlidir. Gümrük idaresiyle uzlaşmaya başvurulması, 5607 sayılı Kanun m.5/2 kapsamında gerekli ödemenin yapıldığı anlamına gelmez. Aynı şekilde etkin pişmanlık amacıyla yapılan ödeme de ek tahakkuk veya idari ceza kararından doğan uyuşmazlığın uzlaşma yoluyla sonuçlandığını göstermez.

Sonuç olarak Yargıtay uygulamasında etkin pişmanlık incelemesi; iştirak hâlinde her sanığın ödeme durumunun ayrı değerlendirilmesini, gümrüklenmiş değerin doğru belirlenmesini, indirim oranının eksiksiz bildirilmesini ve sanığın ödeme iradesinin usulüne uygun biçimde alınmasını gerektirir. Bu şartlar yerine getirilmeden kurulan hüküm, cezanın yanlış belirlenmesine veya sanığın kanuni indirim hakkından yararlanamamasına yol açar. Uzlaşma ise bu ceza hukuku kurumundan ayrılarak idari uyuşmazlığın anlaşma yoluyla çözülmesini amaçlayan farklı bir mekanizma olarak değerlendirilmelidir.