6 Şubat 2023 tarihinde yaşanan Kahramanmaraş merkezli depremler, on bir ilde binlerce esnaf ve sanatkarın iş yerini kısmen veya tamamen kaybetmesine neden olmuştur. Devlet, bu ekonomik yıkımın etkilerini hafifletmek amacıyla KOSGEB, Halkbank, TESKOMB ve Dünya Bankası gibi kurum ve kuruluşlar aracılığıyla çeşitli finansal destek, kredi erteleme ve hibe programları başlatmıştır. Bu yazıda, iş yerini deprem nedeniyle kaybeden esnafın hangi devlet desteklerinden ne şekilde yararlanabileceği, başvuru şartları, destek tutarları ve ilgili mevzuat hükümleri ayrıntılı olarak incelenmektedir.

KOSGEB Acil Destek Kredisi ve Deprem Sonrası Canlanma Destek Programı

6 Şubat 2023 depremlerinin ardından Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB), hasar gören esnaf ve KOBİ'lerin faaliyetlerini yeniden ayağa kaldırabilmesi için iki ayrı finansman mekanizması devreye almıştır: sıfır faizli Acil Destek Kredisi Programı ve Dünya Bankası finansmanlı Deprem Sonrası İşletmelerin Canlanması Destek Programı. Her iki program da işletmenin hukuki statüsüne, hasar derecesine ve bulunduğu ile göre farklı destek limitleri ve geri ödeme koşulları öngörmektedir.

Sıfır Faizli Acil Destek Kredisi Şartları ve Limitleri

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda KOSGEB tarafından uygulamaya konulan Acil Destek Kredisi Programı, 11 ilde yaklaşık 30 bin KOBİ'yi kapsayacak şekilde tasarlanmıştır. Programın toplam kredi hacmi 11 milyar TL, bu krediye ilişkin 3 milyar TL'lik faiz/kâr payı maliyetinin tamamı ise KOSGEB tarafından üstlenilmektedir; bu sayede işletmeler krediyi fiilen sıfır faizle kullanabilmektedir.

Krediden yararlanabilmek için işletmenin imalat, imalata dayalı tedarik/onarım veya mimarlık faaliyeti yürütmesi ve küçük sanayi sitesi, organize sanayi bölgesi (OSB) ya da iş yeri kümelenmelerinde hasar görmüş olması aranmaktadır. Hasar durumunun valilik veya kaymakamlık gibi resmi makamlarca belgelenmesi krediye başvurunun ön koşuludur.

Geri ödeme planı işletmeler lehine yapılandırılmıştır:

• İlk 12 ay geri ödemesiz dönem uygulanır.
• Kalan bakiye, sonraki 24 ay boyunca 3'er aylık taksitler hâlinde tahsil edilir.

İşletme ölçeğine göre kredi limitleri şu şekildedir:

• Mikro işletmeler: 250 bin TL'ye kadar
• Küçük işletmeler: 500 bin TL'ye kadar
• Orta ölçekli işletmeler: 1 milyon TL'ye kadar

Ağır ve üstü hasar tespiti bulunan işletmelerde bu limitler %50 oranında artırılmakta, orta ölçekli işletmeler için üst sınır 1,5 milyon TL'ye çıkmaktadır. Teminat gösteremeyen işletmelere ise Kredi Garanti Fonu (KGF) aracılığıyla destek sağlanmakta, böylece teminat yetersizliği kredi kullanımının önünde engel teşkil etmemektedir.

Dünya Bankası Finansmanlı Canlanma Destek Programı

Depremin yıkıcı ekonomik etkilerine karşı geliştirilen ikinci mekanizma, Cumhurbaşkanı tarafından 31 Ekim tarihinde kamuoyuna duyurulan Türkiye Deprem Sonrası Mikro, Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Canlanması Projesi'dir. Dünya Bankası ile KOSGEB iş birliğinde yürütülen proje kapsamında toplam 450 milyon dolarlık finansman sağlanmış; bugüne kadar 11 ildeki onaylanan işletmelere 2.800 işletme için 925 milyon TL aktarılmıştır.

Bu proje çatısı altında yürütülen Deprem Sonrası İşletmelerin Canlanması Destek Programı, hasar durumu, işletmenin bulunduğu il ve işletme ölçeğine göre değişen 200 bin TL ile 750 bin TL arasında faizsiz ve teminatsız destek sunmaktadır. Destek tutarının geri ödemesi 36 aylık bir vadeye yayılmıştır: bu sürenin ilk 24 ayı ödemesiz geçmekte, kalan bakiye son 12 ayda 3 taksitte tahsil edilmektedir.

Programdan yararlanma koşulları coğrafi kapsam ve hasar/gelir kaybı kriterine göre iki ayrı grupta belirlenmiştir:

• Adıyaman, Hatay, Kahramanmaraş, Malatya illeri ile Gaziantep'in Nurdağı ve İslahiye ilçelerinde, hasar görmüş veya deprem nedeniyle en az %30 gelir kaybına uğramış işletmeler programa başvurabilir.
• Adana, Diyarbakır, Elazığ, Kilis, Osmaniye, Şanlıurfa illeri ile Gaziantep'in (Nurdağı ve İslahiye hariç) diğer bölgelerinde ise yalnızca hasar görmüş olma şartı aranmakta, gelir kaybı kriteri bu iller için ayrıca koşul olarak öngörülmemektedir.

Program kapsamındaki başvuru ve ödeme talebi süreçlerine ilişkin tanıtım videoları, başvuru formu, çevresel ve sosyal beyan formu, taahhütname, ödeme talep formu, destek ödeme uygunluk formu, izleme formu ile çevresel ve sosyal izleme formu KOSGEB'in resmi bilgilendirme sayfasında yayımlanmaktadır. Ayrıca Dünya Bankası finansmanlı projelerde desteklenmeyen sektör ve faaliyetlerin yer aldığı tablo, destek tutarları tablosu ve başvuru kontrol tablosu da başvuru öncesinde incelenmesi gereken belgeler arasındadır. Başvuru işlemleri, KOSGEB'in elektronik sistemi üzerinden e-Devlet Şifresi, Mobil İmza, Elektronik İmza, T.C. Kimlik Kartı veya İnternet Bankacılığı yöntemlerinden biriyle kimlik doğrulaması yapılarak tamamlanmaktadır.

Kredi ve Kefalet Kooperatifleri Aracılığıyla Sağlanan Destekler ile Borç Erteleme

KOSGEB'in doğrudan sağladığı finansman mekanizmalarının yanı sıra, depremzede esnaf ve sanatkârlar için kredi ve kefalet kooperatifleri, Halkbank ve 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu çerçevesinde yürütülen ayrı destek kanalları da bulunmaktadır. Bu kanallar, işletme sermayesi ihtiyacının karşılanmasının ötesinde, mevcut kredi borçlarının ertelenmesi ve faiz yükünün hafifletilmesi gibi tamamlayıcı işlevler görmektedir.

Deprem Destek Kredisi ve TESKOMB Uygulamaları

Esnaf ve sanatkârların kredi erişimini kolaylaştıran kurumsal yapı, kredi ve kefalet kooperatifleri aracılığıyla işlemektedir. Bu kooperatiflerin kefaletiyle depremzede esnaf ve sanatkâra sağlanan Deprem Destek Kredisi, teminat sorununu aşarak doğrudan işletme sermayesi ve yeniden yapılanma ihtiyacına yönelik tasarlanmıştır. Kredinin temel koşulları şu şekildedir:

• Azami kredi limiti 250 bin TL'dir.
• İlk 1 yıl geri ödemesiz dönem uygulanır.
• Toplam geri ödeme vadesi 5 yıla yayılmıştır.

Bu kredi mekanizması, deprem bölgesindeki esnafın finansmana erişimini yıllar içinde kademeli olarak artırmıştır. Nitekim bölgeye aktarılan finansman hacmi yıllar itibarıyla önemli bir artış göstermiştir: 2023 yılında 6,7 milyar TL, 2024 yılında 18 milyar TL ve 2025 yılında 29,6 milyar TL tutarında kaynak deprem bölgesindeki esnaf ve sanatkârlara aktarılmıştır. Bu rakamlar, kredi ve kefalet kooperatifleri ile TESKOMB uygulamalarının, KOSGEB destekleri kadar kritik bir finansman ayağı oluşturduğunu göstermektedir. Esnaf, bağlı bulunduğu kredi ve kefalet kooperatifi üzerinden başvuru yaparak bu destekten faydalanabilmektedir; başvuru sürecinde işletmenin deprem bölgesinde faaliyet gösterdiğinin ve hasar/zarar durumunun belgelenmesi gerekmektedir.

Halkbank Kredi Borçlarının Ertelenmesine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı

Deprem öncesinde Halkbank'tan düşük faizli kredi kullanmış olan esnaf ve sanatkârların mevcut borçlarının ertelenmesi, 7470 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile hukuki dayanağa kavuşturulmuştur. Karar, 4 Ağustos 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Bu düzenlemeye göre depremlerden zarar gören illerdeki esnaf ve sanatkârların Halkbank'tan 6 Şubat 2023 tarihinde veya öncesinde kullandıkları düşük faizli kredi borçları 6 ay süreyle ertelenmiştir. Erteleme imkânından yararlanabilmek için esnafın hasar/zarar durumunu gösterir resmi belgeyi temin etmesi ve başvuru sürecini zamanında tamamlaması şart koşulmuştur:

Zarar belgesi alan esnaf ve sanatkârlar, 6 Ağustos 2023 tarihinden itibaren 3 ay içinde Halkbank'a başvuru yaparak erteleme talebinde bulunmuştur.

Bu düzenleme, deprem sonrası nakit akışı kesintiye uğrayan esnafın mevcut kredi taksitlerini derhâl ödeme zorunluluğundan geçici olarak muaf tutulmasını sağlamış, böylece işletmelerin sınırlı kaynaklarını yeniden yapılanma ve faaliyete devam etme amacına yönlendirebilmesine imkân tanımıştır. Erteleme süresinin dolmasının ardından kredi taksitlerinin kaldığı yerden veya belirlenen yeni takvime göre tahsiline devam edilmektedir.

Mesleki Eğitim Kanunu Kapsamında Faiz İndirimli Kredi

3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu çerçevesinde girişimci esnaf ve sanatkârlara yönelik ayrı bir teşvik mekanizması da bulunmaktadır. Bu düzenleme kapsamında, en az 1 yıllık ustalık belgesine sahip olan ve son 1 yıl içinde kendi adına işletme kurduğunu belgeleyen girişimci esnaf ve sanatkârlara, bir defaya mahsus olmak üzere Hazine faiz destekli kredide %100 faiz indirimi uygulanmaktadır.

Bu teşvikin uygulanmasında önemli bir sınırlama söz konusudur: deprem, heyelan, sel veya terör gibi afet ve olağanüstü durumlar nedeniyle KOSGEB desteklerinden yararlanan esnaf ve sanatkârlar, aynı dönem için bu faiz indirimli krediden ayrıca faydalanamamaktadır. Dolayısıyla depremzede esnaf, KOSGEB'in Acil Destek Kredisi veya Deprem Sonrası Canlanma Destek Programı'ndan yararlanmışsa, 3308 sayılı Kanun kapsamındaki faiz indirimli krediyi mükerrer olarak talep edememektedir. Bu düzenleme, kamu kaynaklarının farklı destek kanalları arasında çakışmasını önlemeyi ve her esnafın tek bir ana destek mekanizmasından yararlanmasını sağlamayı amaçlamaktadır.

---

Sonuç olarak, 6 Şubat 2023 depremlerinden etkilenen esnaf ve sanatkârlar için oluşturulan destek ekosistemi; KOSGEB'in sıfır faizli Acil Destek Kredisi ve Dünya Bankası finansmanlı Canlanma Destek Programı, kredi ve kefalet kooperatifleri aracılığıyla sağlanan Deprem Destek Kredisi, Halkbank borç ertelemesi ve 3308 sayılı Kanun kapsamındaki faiz indirimli kredi imkânı gibi çok katmanlı bir yapıdan oluşmaktadır. Esnafın hangi destekten yararlanacağını belirlerken işletmesinin bulunduğu il, hasar derecesi, mevcut kredi geçmişi ve önceden faydalandığı destek programlarını dikkate alması; başvuru sürecinde valilik/kaymakamlık onaylı hasar belgesi ile ilgili kurumun (KOSGEB, Halkbank veya bağlı kredi ve kefalet kooperatifi) öngördüğü belgeleri eksiksiz sunması, destekten en hızlı ve etkin şekilde yararlanabilmesi açısından belirleyici önem taşımaktadır.