Yapay zeka teknolojilerinin gelişimiyle birlikte sosyal medyada üretilip paylaşılan sahte haber, görsel ve videolar (deepfake), hem toplumsal düzeni hem de bireylerin kişilik haklarını tehdit eden yeni bir hukuki sorun alanı yaratmıştır. Türk Ceza Kanunu'na 2022 yılında eklenen m.217/A hükmü başta olmak üzere, mevcut mevzuat bu tür paylaşımları çeşitli suç tipleri altında cezalandırmaktadır. Bu yazıda, yapay zeka ile üretilmiş sahte haber paylaşımının ceza hukuku boyutu, ilgili Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları ile mağdurların başvurabileceği hukuki yollar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

TCK M.217/a Kapsamında Halkı Yanıltıcı Bilgi Yayma Suçu

Yapay zeka ile üretilmiş sahte haber, görsel veya video içeriklerinin sosyal medyada paylaşılması söz konusu olduğunda başvurulacak temel norm TCK m.217/A'dır. Bu hüküm, 7418 sayılı Basın Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 29. maddesiyle 13.10.2022 tarihinde Türk Ceza Kanunu'na eklenmiş ve kamu barışına karşı suçlar bölümünde bağımsız bir suç tipi olarak düzenlenmiştir. Maddenin yürürlüğe girişinden bu yana kamuoyunda "dezenformasyon suçu" ya da eleştirel çevrelerde "sansür yasası" olarak da anılan bu düzenleme, yapay zeka destekli sahte içeriklerin yayılması bağlamında özel bir önem taşımaktadır; zira üretken yapay zeka araçlarıyla oluşturulan gerçeğe aykırı görsel ve metinlerin kamuoyunu paniğe sevk edecek şekilde yayılması, doğrudan bu maddenin kapsamına girebilmektedir.

Suçun Unsurları ve Ceza Miktarı

TCK m.217/A'nın uygulanabilmesi için beş unsurun bir arada gerçekleşmesi zorunludur:

• Gerçeğe aykırı bilgi: Failin, yaydığı bilginin gerçeğe aykırı olduğunu bilerek hareket etmesi gerekir.
• Konu sınırı: Yayılan bilginin ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni veya genel sağlığıyla ilgili olması şarttır.
• Aleniyet: Bilginin kamuya açık şekilde, yani belirsiz sayıda kişinin erişimine yayılması gerekir.
• Kamu barışını bozmaya elverişlilik: Yayılan bilginin somut olarak toplumsal huzuru bozabilecek nitelikte olması aranır; bu nedenle suç, soyut değil somutlaştırılmış tehlike suçu niteliği taşır.
• Özel kast: Failin "sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle" hareket etmesi gerekir. Bu özel kast unsuru, maddenin en tartışmalı ve uygulamada en belirleyici şartıdır.

Birinci fıkraya göre suçun temel şeklinin cezası 1 yıldan 3 yıla kadar hapistir. Failin gerçek kimliğini gizleyerek veya bir örgüt faaliyeti çerçevesinde hareket etmesi hâlinde ceza yarı oranında artırılarak azami 4,5 yıla kadar çıkabilmektedir. Suç resen soruşturulur, şikâyete tabi değildir ve uzlaşma kapsamı dışındadır; zamanaşımı süresi 8 yıldır. Hapis cezası adli para cezasına çevrilemez, ancak koşulları oluştuğunda TCK m.51 kapsamında erteleme veya CMK m.231 kapsamında hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) uygulanabilir. Görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesi'dir.

Salt yanlış bir bilginin paylaşılması, suçun oluşması için yeterli değildir; failin özellikle korku veya panik yaratma amacıyla hareket ettiğinin somut delillerle ortaya konması gerekir. Sansasyonel başlık kullanımı, manipülatif görsel ekleme veya hiçbir doğrulama yapmadan paylaşımda bulunma kastı destekleyen göstergeler arasında sayılırken; iyi niyetli hareket etme, gazetecilik faaliyeti kapsamında paylaşım yapma ve yanlışlığın fark edilmesi üzerine düzeltme yapılması kastı çürüten savunma unsurlarıdır. Madde gerekçesinde de "sırf" ve "saik" ifadelerinin bilinçli olarak eklendiği, düzenlemenin basın özgürlüğünü değil kasıtlı dezenformasyonu hedeflediği açıkça belirtilmiştir.

Anayasa Mahkemesi'nin Değerlendirmesi

Anayasa Mahkemesi (E.2022/129, K.2023/189) kararında, TCK m.217/A'nın ifade özgürlüğüne bir sınırlama getirdiğini tespit etmekle birlikte, hükmün kanunilik şartını taşıdığına hükmetmiştir. Mahkemenin gerekçesi doğrudan alıntılanmaya değer niteliktedir:

"Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararları dikkate alındığında kuralda ifade edilen ve yargı makamları tarafından gözetilecek olan gerçekliğin mutlak bir gerçeklik değil, olgusal temele dayanan bir gerçeklik olduğu anlaşılmaktadır. Bu itibarla suçun maddi ve manevi unsurlarının, suça ilişkin yaptırımın niteliğinin ve miktarının, suçun nitelikli hâllerinin kuralda herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net olarak düzenlendiği gözetildiğinde kuralın belirsiz ve öngörülmez nitelikte olduğundan söz edilemez. Bu yönüyle kuralın kanunilik şartını taşıdığı anlaşılmaktadır."

Bu değerlendirme, yapay zeka ile üretilmiş içerikler açısından kritik bir ölçüt sunmaktadır: mahkemelerin arayacağı "gerçeklik", failin paylaşım anındaki görünürdeki bilgiye dayalı olgusal gerçekliktir, mutlak bir doğruluk standardı değildir. Anayasa Mahkemesi ayrıca, suçun temel şekli için öngörülen yaptırımın türü ve miktarı, nitelikli hâllerin artırım oranı ve hükme karşı istinaf-temyiz kanun yollarının açık olması hususlarını dikkate alarak kuralın ölçülülük ilkesiyle çeliştiği sonucuna varmamış ve Anayasa m.13 ile m.26'ya aykırılık bulunmadığına karar vererek iptal talebini reddetmiştir. Bu karar, madde m.217/A'nın anayasal denetimden geçmiş, yürürlükte kalan bir norm olduğunu ve yapay zeka destekli dezenformasyon içeriklerine karşı hukuken güvenle dayanılabilecek bir zemin oluşturduğunu göstermektedir.

Yargıtay İçtihadındaki Uygulama

Yargıtay içtihadı, TCK m.217/A'nın özel kast unsurunun somut delillerle ispatlanması gerektiğini defalarca vurgulamıştır. Bu doğrultuda Yargıtay 8. Ceza Dairesi (2023/4112 E., 2024/1966 K.) kararı, gazetecilik faaliyeti ile dezenformasyon suçu arasındaki sınırı netleştiren önemli bir emsal teşkil etmektedir:

"Sanığın paylaşımının gerçeğe aykırı olduğunu öğrenir öğrenmez paylaşımını kaldırmasına ve düzeltme mesajları atmasına yönelik eylemleri ve kullandığı ifadeler bir bütün olarak dikkate alındığında, sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle hareket etmediği, bir gazeteci olarak haber verme hakkını kullandığı ve suç işleme kastı ile hareket etmediği anlaşıldığından, sanığın eyleminin 5237 sayılı Kanun'un 217/A maddesinde düzenlenen halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçunun unsurlarını oluşturmayacağı gözetilmeden beraati yerine yazılı şekilde mahkumiyetine karar verilmesi nedeniyle, kurulan hüküm isabetli bulunmamıştır."

Bu karar, yerel mahkemenin verdiği mahkûmiyet hükmünü bozarak, failin bilgiyi öğrenir öğrenmez düzeltmesi ve kamuoyundan özür dilemesinin özel kastın bulunmadığına dair güçlü bir gösterge olduğunu ortaya koymaktadır. Yapay zeka ile üretilmiş sahte içerik paylaşan kişiler bakımından da bu içtihat doğrudan emsal niteliği taşır: paylaşımın yanlışlığı fark edildiğinde derhal kaldırılması ve düzeltme yapılması, özel kastın yokluğuna işaret eden önemli bir savunma unsuru olarak değerlendirilebilir. Buna karşılık, sahte içeriğin bilerek ve ısrarla yayılmaya devam edilmesi, sansasyonel biçimde sunulması veya doğrulama çabası gösterilmeden paylaşılması hâlinde mahkûmiyet riski önemli ölçüde artmaktadır.

Sonuç olarak, yapay zeka teknolojileriyle üretilen sahte haber ve görsellerin sosyal medyada paylaşılması, Türk hukukunda tek bir suç tipiyle sınırlı kalmayan, çok katmanlı bir hukuki sorumluluk alanı yaratmaktadır. TCK m.217/A, bu alandaki en özgül ve doğrudan uygulanabilir norm olarak öne çıkarken, Anayasa Mahkemesi'nin belirlilik ve ölçülülük denetiminden geçmiş olması hükmün hukuki güvenilirliğini pekiştirmektedir. Yargıtay'ın özel kast unsuruna yaptığı vurgu ise, iyi niyetli bilgi paylaşımı ile kasıtlı dezenformasyon arasındaki çizgiyi somut olgulara dayandırarak çizmekte; böylece hem ifade özgürlüğünün korunması hem de kamu barışının güvence altına alınması arasında bir denge kurulmaktadır. Yapay zeka destekli sahte içerikle karşılaşan veya böyle bir içerik nedeniyle soruşturmaya konu olan kişilerin, hem ceza hukuku hem de kişilik hakları ve KVKK boyutlarını bir arada değerlendirerek hukuki destek alması, hak kaybının önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.