
Hukuk Davalarında E-Duruşma: HMK 149 Değişikliği ve Uzaktan Katılımda Yeni Usul
Hukuk davalarında e-duruşma, duruşmaya ses ve görüntü nakli yoluyla katılmayı ve usul işlemleri yapmayı sağlayan bir sistemdir. Bu yazıda 7589 sayılı Kanunun HMK m.149 uyarınca getirdiği imza rejimi, yürürlük tarihi, talebin hangi süre ve yöntemle iletileceği, hangi işlemlerde ıslak imza veya fiziki katılımın hâlâ gerekli olduğu, tanık ve bilirkişi dinlenmesinde izlenecek usul ile bağlantı kopması ve duruşmaya katılmamış sayılma riski ele alınmaktadır.
E-Duruşmanın Hukuki Çerçevesi ve HMK M.149
Hukuk davalarında duruşmaya uzaktan katılım, mahkemenin taraflardan birinin talebi üzerine talep eden tarafın veya vekilinin aynı anda ses ve görüntü nakli yoluyla bulunduğu yerden duruşmaya katılmasına ve usul işlemleri yapmasına karar vermesiyle mümkündür (HMK m.149/1). Kararı mahkeme verir; kanun mahkemeye takdir yetkisi tanır, tarafın talebi tek başına katılım hakkı doğurmaz. e-Duruşmanın usul ve esasları, 30 Haziran 2021 tarihli ve 31527 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Hukuk Muhakemelerinde Ses ve Görüntü Nakledilmesi Yoluyla Duruşma İcrası Hakkında Yönetmelik'te belirlenmiştir.
Uzaktan Katılımın Kapsamı ve Hukuki Sonuçları
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.149, uzaktan katılımı üç ayrı durum için düzenler. Birinci fıkra taraf ve vekilin katılımına ilişkindir: mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine talep eden tarafın veya vekilinin aynı anda ses ve görüntü nakli yoluyla bulunduğu yerden duruşmaya katılmasına ve usul işlemleri yapmasına karar verebilir (HMK m.149/1). Usul işlemi yapma yetkisi, katılımın dinleyici sıfatıyla izlemeyle sınırlı olmadığını gösterir; beyanda bulunan taraf veya vekil duruşmanın işleyişine uzaktan müdahil olur.
İkinci fıkra tanık, bilirkişi ve uzmanı kapsar. Mahkeme resen veya talep üzerine tanığın, bilirkişinin ya da uzmanın aynı anda ses ve görüntü nakliyle dinlenilmesine karar verebilir (HMK m.149/2). Burada talebin taraflardan gelmesi şart değildir; mahkeme kendiliğinden de karar verebilir. Kanun koyucu, maddenin gerekçesinde uzaktan dinlemenin hâkimin delillerle bizzat temas kurmasını engellemediğini, usul ekonomisi çerçevesinde daha az emek ve masrafla karar verilmesini sağladığını belirtmiştir.
Üçüncü fıkra, tarafların serbestçe tasarruf edemeyecekleri dava ve işlerde ilgililerin bu yolla dinlenilmesine mahkemenin resen karar verebilmesini öngörür (HMK m.149/3). Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemediği işlerde taraf iradesi belirleyici olmadığından, dinlenmenin biçimini mahkeme belirler.
Uzaktan katılım, duruşmanın hukuki niteliğini değiştirmez. Yönetmeliğin 13. maddesinin birinci fıkrasına göre e-duruşma düzeni, mahkeme huzurundaki duruşma düzeniyle aynı usul ve esaslara tabidir ve aynı hukuki sonuçları doğurur (Yönetmelik m.13/1). Uzaktan bağlanan tarafın beyanı, süreleri kaçırmaz; duruşmada yapılan işlemler bakımından salon ile ekran arasında sonuç farkı yoktur.
Uygulamada bu eşitlik iki yöne de işler. Uzaktan katılım bir kolaylık olduğu kadar bir yükümlülüktür: bağlanan taraf duruşmaya katılmış sayılır ve katılmamanın sonuçlarından kurtulmak için teknik mazerete değil, kusurunun bulunmadığını ispata dayanmak zorundadır. Sistemin adı hukuk yargılamasında e-Duruşma'dır; SEGBİS ceza yargılamasındaki uygulamayı anlatır. İdari yargıda ise İYUK m.31/1, ses ve görüntü nakli yoluyla duruşma bakımından HMK hükümlerine atıf yapar.
Katılımın kimin talebiyle kurulduğu, sonraki usul işlemlerini de belirler. Birden fazla vekille takip edilen dosyada e-duruşmaya yalnızca talepte bulunan ve talebi kabul edilen vekil katılabilir (Yönetmelik m.13/2); diğer vekilin salon katılımıyla yetinmesi gerekir. Tanık kural olarak yanında vekil olmaksızın dinlenir (Yönetmelik m.11/3). Taraflar, isticvap olunacak veya yemin edecek kişiler hariç, vekilleriyle birlikte aynı yerden katılabilir.
Hâkimin takdir yetkisi sınırsız değildir. Hastalığı, yaşlılığı veya engelliliği nedeniyle mahkemeye bizzat gelmesi zorlaşan tarafın, tanığın, bilirkişinin, uzmanın ve diğer ilgililerin talebi hâlinde bunların öncelikle e-duruşma yoluyla dinlenilmesine karar verilir (Yönetmelik m.9/3). İl dışında oturup bizzat gelemeyen tarafın isticvabı veya yemini de öncelikle e-duruşma yoluyla yerine getirilir (Yönetmelik m.10/3). Bu kişiler bakımından takdir, kabul ile ret arasında değil, öncelik kuralının uygulanmasındadır.
e-Duruşma hukuk yargılamasının tüm aşamalarında işletilebilir; ön inceleme duruşması da buna dahildir. Bu aşamada e-imza alınamaması gerekçesiyle talebin reddedilmesi bir dönem tartışma konusu olmuş; İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, Esas No: 2021/1143, Karar No: 2021/1442 sayılı kararında, o tarihteki yönetmelik eksikliği nedeniyle bu yöndeki kararı yerinde bulmuştur:
Davacı vekilinin e-duruşma talebi gönderdiği ancak UYAP altyapısının ön inceleme duruşmalarında e-duruşma sonrasında elektronik imza alınmasına uygun şekilde hazır hale getirilmediği anlaşıldığından, e-duruşma yapılamadığı gerekçesiyle tesis edilen karar, o tarihteki yönetmelik eksikliği nedeniyle yerinde bulunmuştur.
Kararın dayandığı eksiklik, Yönetmelik m.13/6 ile imzanın UYAP'a entegre güvenli elektronik imza ile alınabileceğinin düzenlenmesiyle aşılmıştır. Buna göre ön inceleme aşaması, teknik altyapı gerekçesiyle e-duruşmanın dışında tutulamaz.
Uzaktan katılımın yer bakımından sınırı Yönetmelikte çizilmiştir. Avukat; avukatlık bürosundan, baronun bu amaçla belirlediği bölümden, adliyede tahsis edilen yerden veya her türlü etki ve yönlendirmeden uzak, görüntü ve sesin net alınabildiği uygun başka bir yerden katılabilir (Yönetmelik m.11/1, m.11/5). Taraf ise bulunduğu yerdeki adliyede bu iş için ayrılan yerden, isticvap veya yemin dışında avukatıyla birlikte avukatın bağlandığı yerden katılır; kimlik tespiti adliye görevlisince tutanakla veya mahkemece UYAP kayıtları üzerinden yapılır (Yönetmelik m.11, m.12). Hasta, yaşlı veya engelli taraf ile tanık, meskeninden ya da bulunduğu kurumdan güvenli elektronik imza veya mobil imza ile bağlanabilir.
Katılımın yerinden bağımsız iki sınır daha vardır. e-Duruşma sırasında fotoğraf çekilemez, herhangi bir şekilde ses ve görüntü kaydı alınamaz; aykırı davranan hakkında 5237 sayılı TCK m.286 uygulanır (Yönetmelik m.14/2). Mahkeme, yargılamanın zorunlu kıldığı hâllerde gerekçesini belirterek kayıt alınmasına karar verebilir; bu kayıt Merkezi Kayıt Sisteminde iki hafta saklanır ve süre sonunda geri döndürülemeyecek biçimde silinir (Yönetmelik m.15).
7589 Sayılı Kanunun Getirdiği İmza Rejimi Değişikliği
16 Temmuz 2026 tarihli 7589 sayılı Yargının Etkin ve Verimli İşlemesine Yönelik Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 31 Temmuz 2026 tarihli ve 33326 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Kanunun 22. maddesi, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.149'a dördüncü fıkrayı ekler. Eklenen hüküm, ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılanlar hakkında, sayılan istisnalar dışında, elle atılan imzaya ilişkin hükümlerin uygulanmayacağını öngörür. Yeni fıkra HMK m.149/4 olarak numaralanır.
Düzenlemenin amacı, uzaktan katılan taraf veya vekilin duruşma sonrasında tutanağı imzalamak için adliyeye gitmesini gerektiren uygulamayı ortadan kaldırmaktır. Kural, uzaktan katılımı işlevsiz kılan imza zorunluluğunu kaldırır; ancak hâkim ile zabıt kâtibinin tutanağı kendi usulüne göre imzalamasına ilişkin rejimi değiştirmez. Kanun, uzaktan katılan herkes bakımından güvenli elektronik imza alma zorunluluğu da getirmemiştir.
31.10.2026 Yürürlük Tarihi ve Teselsül Eden Fıkralar
Kanunun 26. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi uyarınca 11, 12 ve 22. maddeler yayımından üç ay sonra yürürlüğe girer. Yayım 31 Temmuz 2026'da yapıldığından yeni imza kuralı 31.10.2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten önceki duruşmalarda HMK m.149'un önceki metni uygulanır. Kanunun 11 ve 12. maddeleri de aynı tarihte yürürlüğe girmiştir; bunlar vesayet altındaki kişinin taşınır ve taşınmazlarının elektronik satış portalında açık artırmayla satılmasına ilişkin TMK m.440 ve m.444 hükümlerini değiştirir.
Yeni fıkra, HMK m.149'un üçüncü fıkrasından sonra eklendiği için sonraki fıkralar birer sıra ilerlemiştir. Fiilî engel veya güvenlik sebebiyle duruşmanın il sınırları içinde başka bir yerde yapılmasına ilişkin hüküm artık beşinci fıkrada, usul ve esasların yönetmelikle belirleneceğine ilişkin hüküm altıncı fıkrada yer alır. Dosya ve dilekçelerde fıkra numarasına atıf yapılırken bu yeni numaralandırma esas alınmalıdır.
İstisna, HMK m.154/3-ç'de sayılan altı işlemden oluşur: ikrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, davadan feragat, davayı kabul ve sulh. Bu beyanlarda tutanağın beyanda bulunana okunması ve imzasının alınması kuralı önceki gibi işler (HMK m.154/3-ç). İstisnanın gerekçesi, bu işlemlerin maddi hak üzerinde doğrudan ve çoğu kez geri dönülemez sonuç doğurması, iradenin en güçlü biçimde belgelenmesinin tercih edilmesidir. Feragat ve kabul kesin hüküm gibi sonuç doğurur; sulh de uyuşmazlığı sona erdirdiğinden aynı rejime tabidir.
İstisna, bu işlemlerin e-duruşmada hiç yapılamayacağı anlamına gelmez. Beyan e-duruşmada tutanağa geçirilebilir; sınır, imzanın nasıl temin edileceğine ilişkindir. Olağan beyan, savunma, delil bildirimi, itiraz ve tanık dinlenmesinde uzaktan katılan kişiden elle imza istenmez. Tanığın yemini istisna kapsamında olduğundan, yemin edecek tanığın imza rejimi korunur.
Yönetmelik, yeni fıkraya göre henüz güncellenmemiştir. Hukuk Muhakemelerinde Ses ve Görüntü Nakledilmesi Yoluyla Duruşma İcrası Hakkında Yönetmelik, dayanak maddesinde HMK m.149'un önceki beşinci fıkrasına atıf yapmayı sürdürmektedir. Yönetmeliğin 13. maddesinin dördüncü fıkrası, e-duruşmada yapılan feragat, kabul ve sulh beyanının yeni bir duruşmada mahkeme huzurunda yenilenip tutanak imzalanınca geçerli olacağını düzenler (Yönetmelik m.13/4). Bu hükmün ve aynı maddenin beşinci fıkrasındaki imza düzenlemesinin yeni kanun hükmü karşısında nasıl uygulanacağı açıklığa kavuşmamıştır.
Uygulamada bu belirsizlik iki noktada somutlaşır. Feragat veya kabul beyanında bulunacak taraf, yeni duruşmada bizzat hazır bulunma yükümlülüğüyle karşılaşabilir; salt uzaktan katılımla işlemi tamamlayamaz. İstisna dışında kalan beyanlarda ise tutanak, uzaktan katılanın imzası aranmaksızın hâkim ve zabıt kâtibince imzalanır.
Örnek olay: Bir hukuk davasında davacı vekili, duruşmaya e-duruşmayla bağlanarak delil bildiriminde bulunmuş, duruşma sonunda tutanağı imzalamak üzere adliyeye çağrılmıştır. 31.10.2026'dan itibaren bu çağrı, delil bildirimi gibi olağan bir usul işlemi bakımından dayanaksız kalır; vekil tutanağı imzalamak zorunda değildir. Aynı davada vekil feragat beyanında bulunmuşsa işlem, HMK m.154/3-ç kapsamında istisnaya girer ve beyanın mahkeme huzurunda yenilenmesi gerekir.
Yurt dışında yaşayan taraf bakımından fıkra, elle imza için Türkiye'ye gelme zorunluluğunu kaldırır. İstisna işlemlerde ise imza şartı sürdüğünden, bu işlemlerin planlandığı celsede fiziken hazır bulunmak en güvenli yoldur. Güvenli elektronik imza, HMK m.205/2 uyarınca elle atılan imzayla aynı ispat gücüne sahiptir.
e-Duruşma ile elektronik imza ayrı araçlardır. e-Duruşma ses ve görüntü nakliyle uzaktan katılımdır; elektronik imza 5070 sayılı Kanun kapsamında ayrı bir hukuki araçtır. Yeni fıkra bu iki kavramı eşitlemez; her uzaktan katılımcının beyanını ayrıca güvenli elektronik imzayla imzalaması zorunluluğu bu hükümden çıkarılamaz. UYAP ve e-Duruşma sistemindeki kimlik doğrulama kendi düzenlemelerine göre yürür.
Anayasa Mahkemesi, E.2024/189, K.2025/83, T. 27.03.2025 sayılı kararında davaların makul süre içinde ve daha az masrafla sonuçlandırılmasının anayasal meşru amaç oluşturduğunu, ancak bu amaca ulaşmak için seçilen aracın hak arama özgürlüğüne orantısız sınırlama getirmemesi gerektiğini belirtmiştir:
Davaların makul süre içinde ve daha az masrafla sonuçlandırılmasının anayasal meşru amaç oluşturduğu, ancak bu amaca ulaşmak için seçilen aracın hak arama özgürlüğüne orantısız sınırlama getirmemesi gerektiği belirtilmiştir.
Buna göre imza kolaylığı getiren düzenleme, uzaktan katılım talebinin kabul şartlarını değiştirmez; mahkemenin HMK m.149/1'deki takdir yetkisi olduğu gibi kalır.
E-Duruşma Talebinin Usulü ve Ret Sebepleri
e-Duruşma talebi, duruşma gününden en az iki iş günü önce UYAP mobil uygulamaları, Avukat Portalı veya Vatandaş Portalı üzerinden dosyanın görüldüğü mahkemeye iletilir (Yönetmelik m.8). Hâkim talebi duruşmadan en az bir iş günü önce kabul veya ret kararıyla değerlendirir; bu karar kesindir (Yönetmelik m.9/1). Talebin portalda görünmesi katılım hakkı doğurmaz, çünkü kabul kararı mahkemeye aittir.
İki İş Günü Öncesi Kural ve Hakimin Bir İş Günü İçinde Kararı
Süre hesabında hafta sonu ve resmî tatiller dikkate alınır; iki iş günü, duruşma gününden geriye doğru sayılarak bulunur. Bu süreden sonra gönderilen talep, esası incelenmeksizin süre yönünden reddedilir (Yönetmelik m.9/2). Hâkimin karar için elinde kalan süre de en az bir iş günüdür; talep ile karar arasında duruşmaya bu kadar süre kalması gerekir (Yönetmelik m.9/1).
Talep, Avukat Portalı'nda Duruşma Sorgula ekranından yapılır: tarih aralığı seçilir, dosya, mahkeme ve duruşma tarihi kontrol edilir, ilgili satırdaki Talep Gönder düğmesi kullanılır ve gerekçe yazılıp onaylanır. Vatandaş Portalı'nda asil sıfatıyla e-duruşma talebi gönderilemediğine ilişkin uygulama, avukatı olmayan tarafı yazı işleri müdürlüğüne UYAP üzerinden e-duruşma talepli dilekçe vermeye yöneltir. Talebin dosyaya kaydedildiğini gösteren UYAP kaydı, ekran görüntüsü yerine saklanmalıdır; sistemdeki ekran yerleşimi değişebilir.
Gerekçe, mazeret dilekçesinden farklıdır. Talep metni uzaktan katılım isteğini, somut gerekçeyi ve dosya bağlantısını kurar; "iş yoğunluğu" gibi genel ifadeler yerine çakışan duruşmanın mahkemesi ve saati gibi denetlenebilir bilgi taşır. Gerekçe alanına kısa metin yazılabilir, ayrıntılı dilekçe UYAP üzerinden evrak olarak gönderilebilir.
Talebin kabul edilmesi katılımı garanti etmez. Mahkeme sistemi açtığında "Duruşmaya Katıl" butonu etkinleşir ve talebi onaylanmış avukat Duruşma Sorgula menüsünden duruşmaya girer. Bağlantı için tarayıcıya kamera ve mikrofon izni verilmelidir.
Gerekçeli Ret Halleri
Ret sebepleri Yönetmelik m.9/2'de sınırlı biçimde sayılmıştır. Talep; süresinde yapılmaması, hakkın kötüye kullanılması veya yargılamayı uzatma amacı taşıması ya da e-duruşmayı zorlaştıran hukuki, fiilî veya teknik bir engelin bulunması hâlinde gerekçesi gösterilerek reddedilebilir. Ret kararı gerekçeli olarak UYAP üzerinden ya da diğer usullerle bildirilir; karar kesin olduğundan bağımsız kanun yoluna konu edilmez, yargılamanın sonucunu etkilediğinde hükümle birlikte istinaf sebebi yapılabilir.
Takdir yetkisi tek yönde sınırlanmıştır. Hastalığı, yaşlılığı veya engelliliği nedeniyle mahkemeye bizzat gelmesi zorlaşan tarafın, tanığın, bilirkişinin ve ilgililerin talebi öncelikle kabul edilir (Yönetmelik m.9/3). İl dışında oturup bizzat gelemeyen tarafın isticvabı veya yemini de öncelikle e-duruşmayla yerine getirilir (HMK m.149/3; Yönetmelik m.10/3). Bu kişiler bakımından ret, yalnızca e-duruşmayı zorlaştıran somut bir engelin varlığıyla gerekçelendirilebilir.
Talebin karara bağlanmaması, reddedilmesinden farklı bir sonuç doğurur. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi, Esas No: 2024/1368, Karar No: 2025/126 sayılı kararında bu ayrımı ortaya koymuştur:
Davacı vekili tarafından süresi içinde yapılan e-duruşma talebi hakkında kabul veya reddine yönelik karar verilmeden açılan celsede davacının mazeretsiz olarak duruşmaya katılmadığı belirtilerek dosyanın takipsiz bırakıldığı kabulü ile davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesi doğru görülmemiştir. Mahkemenin süresinde yapılan e-duruşma talebi hakkında olumlu veya olumsuz bir karar verme yükümlülüğü bulunmakta olup, talebin cevapsız bırakılarak doğrudan HMK m. 150 uyarınca davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesi usul hukukunun temel ilkelerine ve hukuki dinlenilme hakkına aykırıdır.
Buna göre mahkemenin süresinde yapılan talep hakkında kabul ya da ret yönünde karar verme yükümlülüğü vardır; talebin cevapsız bırakılması, dosyanın takipsiz bırakılmasına dayanak yapılamaz.
Talebin reddedilmesi hâlinde duruşmaya fiziken katılmak gerekir. Ret kararı duruşma gününden önce öğrenilmezse, duruşma günü bağlantı kurulamaması katılmama sonucunu doğurur. Bu nedenle kabul veya ret kararı beklenmeden fiziki katılım ya da meslektaş aracılığıyla takip planı hazırlanmalı; duruşma saatinde butonun görünmemesi ret sayılmamakla birlikte, bağlantı kurulamazsa saat, hata ekranı ve denenmiş işlemler kayda geçirilmelidir.
Katılım Usulü, İstisna İşlemler ve Teknik Kesinti Halleri
e-Duruşmaya kabul kararı verildikten sonra bağlantı usulü, beyanın alınacağı kişinin sıfatına göre değişir. Tanık, bilirkişi veya uzman adliye ya da ceza infaz kurumunda bu iş için tahsis edilen yerden katılır; kimlik tespiti orada görevli yazı işleri müdürü veya zabıt kâtibince tutanakla yapılır (Yönetmelik m.11, m.12). Tarafın bizzat bulunduğu adliyeden katılması hâlinde kimlik tespitini adliye görevlisi, vekil için ise güvenli elektronik imza veya mobil imza ile UYAP kayıtları üzerinden mahkeme yapar (Yönetmelik m.12/1).
Tanık ve Bilirkişi Dinlenmesi
Mahkeme, tanığın, bilirkişinin veya uzmanın ses ve görüntü nakli yoluyla dinlenmesine resen ya da taraf talebiyle karar verebilir (HMK m.149/2). Bu karar için tarafların talebi şart değildir; hâkim delilin doğrudanlığını korumak kaydıyla dinleme biçimini kendisi belirler. Tanık kural olarak yanında vekil olmaksızın dinlenir (Yönetmelik m.11/3).
Dinlemenin yapılacağı yerin niteliği, beyanın geçerliliğini etkiler. Bulunulan yer her türlü etki ve yönlendirmeden uzak, yüz ifadelerini ve davranışları gözlemlemeye, söylenenleri net dinlemeye imkân verecek nitelikte olmalıdır (Yönetmelik m.11/5). e-Duruşma sırasında fotoğraf çekilemez, herhangi bir şekilde ses ve görüntü kaydı alınamaz; aykırı davranan hakkında TCK m.286 uygulanır (Yönetmelik m.14/2).
Tanığın yemini, HMK m.154/3-ç kapsamındaki istisna işlemler arasındadır. Bu nedenle yeminin edası sırasında imzaya ilişkin hükümler korunur; tanığın beyanı okunmak kaydıyla tutanağa geçirilir (HMK m.154/3-d). Uzaktan dinlenen tanığın beyanı, mahkeme huzurunda alınmış beyanla aynı hukuki sonucu doğurur (Yönetmelik m.13/1).
Bilirkişi bakımından usul, raporun sunulmasıyla sınırlı değildir. Mahkeme bilirkişiyi ses ve görüntü nakli yoluyla dinleyebilir; bilirkişi raporuna itirazlar bu oturumda sözlü olarak ileri sürülebilir. Beyanın tutanağa doğru geçirilmediği düşünülüyorsa, düzeltme talebi duruşma sırasında yapılmalıdır.
Bağlantı Kopması ve Duruşmaya Katılmamış Sayılma Riski
Ses ve görüntü nakli sağlanamaz ya da kesinti beyanların anlaşılmasını güçleştirirse e-duruşma yeniden açılır (Yönetmelik m.13/8). Aksaklık sürerse mahkeme gerekçesini belirterek e-duruşmayı sonlandırır ve bu hususu tutanağa geçirir. Sonlandırma, bağlanan kişinin duruşmaya hiç katılmamış sayılması sonucunu doğurmaz.
Korumanın sınırı kusur şartıdır. Taraf veya vekilin kusuru olmaksızın teknik sebeplerle e-duruşma yapılamazsa o taraf bakımından HMK m.150/1 uygulanmaz (Yönetmelik m.13/9). Katılan kişi, Bakanlığın teknik kriterlerini sağlamak ve elverişli, güvenli bir yerde bulunmakla yükümlüdür (Yönetmelik m.17). Kendi internet, cihaz veya uygun olmayan ortam nedeniyle bağlantı kurulamaması bu korumayı tartışmalı hâle getirir. Adalet Bakanlığı, istem hâlinde teknik sorunu ve kaynağını mahkemeye bildirir (Yönetmelik m.13/10).
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 2022/17747 E., 2023/1672 K., 08.02.2023 tarihli kararında sistemsel arıza iddiasının ispatına ilişkin ölçüyü ortaya koymuştur:
Davacı vekili, duruşmaya e-duruşma sistemi üzerinden katılamadığını, sistemde yaşanan sıkıntı nedeniyle sisteme girilemediğini, daha sonra girildiğinde e-duruşma çağrısı gelmediğini, teknik aksaklık yaşanması durumunda mazeretli sayılma talep ettiklerini ve ilk derece mahkemesi kalemini telefonla aradıklarını, ancak beyanlarının dikkate alınmadığını belirterek istinaf yoluna başvurmuştur. Bölge Adliye Mahkemesi, davacının 23…2022 tarihli celseye mazeretsiz katılmayarak davayı ikinci kez takipsiz bırakması nedeniyle 6100 sayılı Kanun'un 150. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesinde isabetsizlik bulunmadığı, davacı vekilinin duruşmaya e-duruşma sisteminden kaynaklı arıza nedeniyle katılamadığını ileri sürmüş ise de duruşma saatinde davacıdan kaynaklanmayan sistemsel arıza yaşandığına dair soyut iddia dışında hiçbir delil bulunmadığı gerekçesiyle davacı vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine karar vermiştir.
Buna göre sistemsel arıza iddiası, arızanın varlığını ve kaynağını gösteren somut delille desteklenmelidir; bağlantı kurulamaması tek başına HMK m.150/1'in uygulanmamasına yetmez. Talep metnine, kabul hâlinde teknik aksaklık nedeniyle duruşma gerçekleşemezse mazeretli sayılmaya ve yeni duruşma gününün UYAP üzerinden öğrenilmesine ilişkin beyan eklenmelidir. Aksi hâlde dosyanın takipsiz bırakılması veya davanın açılmamış sayılması riski doğar. Talep, duruşma tutanağı kapanmadan önce iletilmelidir.
Feragat, kabul ve sulh beyanı e-duruşmada tek başına geçerli olmaz. Mahkeme yeni duruşma günü belirler; beyan o gün mahkeme huzurunda yenilenip tutanak beyanda bulunan tarafça imzalanırsa geçerli olur (Yönetmelik m.13/4). Davaya son veren bu işlemlerde fiziken hazır bulunmak, işlemin sakatlanma riskini ortadan kaldırır.
Uygulamada Dikkat Edilecekler ve Kontrol Listesi
Uzaktan katılımın hukuki çerçevesi kurulduktan sonra risk, celse gününde ortaya çıkan aksaklıklarda yoğunlaşır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 2022/17747 E., 2023/1672 K., 08.02.2023 tarihli kararı bu riski somut biçimde gösterir: sistemsel arıza iddiası tek başına yeterli görülmemiş, dava HMK m.150/6 uyarınca açılmamış sayılmıştır. Yedek plan, celse gününden önce yazılı ve denetlenebilir biçimde hazırlanmalıdır.
Celse öncesi doğrulama listesi şu sırayla işletilir:
- Talebin UYAP'ta iki iş günü öncesine kadar gönderildiğini gösteren kayıt ve kabul kararı kontrol edilir; talep "değerlendiriliyor" durumundaysa yazı işleri müdürlüğüne UYAP üzerinden bilgi notu gönderilir.
- Duruşma saati, sırası ve dosya esas numarası teyit edilir; çakışan celse varsa mazeret veya erteleme planı hazırlanır.
- Katılım yeri Yönetmelik m.11'e uygun seçilir: avukat için büro, baronun ayırdığı bölüm, adliyede tahsis edilen yer; tek başına taraf için bulunduğu yer adliyesinde ayrılan yer.
- Bağlantı için ortak kullanılmayan, yeterli genişlikte internet; çalışan kamera, mikrofon ve hoparlör; güncel tarayıcı test edilir.
- Güvenli elektronik imza veya mobil imza ile UYAP girişinin çalıştığı doğrulanır; kimlik tespiti bu yolla yapılır (Yönetmelik m.12).
- Dilekçe, delil listesi ve duruşma notu yerel ortamda erişilebilir tutulur; bağlantı kesilirse dosya bunlarla takip edilir.
- Fiziki katılım veya meslektaş aracılığıyla takip planı, kabul kararı beklenmeden belirlenir.
Celse sırasında bağlantı kurulmazsa saat, hata ekranı ve denenmiş işlemler kayda geçirilir; UYAP Destek üzerinden arıza kaydı açtırılır. Bu kayıtlar, Yargıtay kararında eksikliği vurgulanan somut delilin yerini tutar.
Avukatlar ve Yurt Dışında Yaşayan Taraflar için Yedek Plan
Birden fazla vekille takip edilen dosyada e-duruşmaya yalnızca talebi kabul edilen vekil katılır. Diğer vekil salon katılımı için hazır bulundurulur; yer değişikliği yapılacaksa bu, talebin kabulünden önce planlanır.
İki celse arasındaki süre, bilirkişi incelemesi veya istinabe gibi zorunlu hâller dışında üç ayı geçemez (HMK m.147). Bağlantı kurulamadığı için celse ertelenirse yeni gün bu sınır içinde verilir; erteleme, dosyanın yıllara yayılmasına dayanak yapılamaz.
Yurt dışında yaşayan taraf bakımından Yönetmelik, tarafın katılacağı yeri Türkiye'deki adliye ve avukatın bağlandığı yerle sınırlar. Doğrudan yurt dışından bağlanma açıkça düzenlenmemiştir; teknik imkânlar ve mahkemenin takdiri belirleyicidir. Uygulamada çözüm, avukata vekâletname verilmesidir. Tarafın bizzat dinlenmesi gerekiyorsa istinabe yolu işletilir ve süreç aylara yayılabilir.
Anlaşmalı boşanma, bizzat dinleme gerektiren işlemlerin başında gelir. Hâkimin tarafları dinleyerek iradelerin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi şarttır (TMK m.166/3). Bu dinlemenin e-duruşmayla yapılıp yapılamayacağı düzenlenmemiş, yerleşik uygulama oluşmamıştır; mahkeme bizzat hazır bulunmayı isteyebilir. Bu tür dosyalarda celse günü fiziki katılım planlanır.
Örnek olay: Yurt dışında yaşayan davacı, boşanma dosyasında feragat ve velayet taleplerinin görüşüleceği celseye e-duruşmayla katılmak ister. Vekili talebi süresi içinde gönderir, kabul kararı alınır. Celse günü bağlantı iki kez kopar; Yönetmelik m.13/8 uyarınca e-duruşma yeniden açılır, aksaklık sürerse gerekçesiyle sonlandırılır ve tutanağa geçirilir. Davacının kusuru bulunmadığı ortaya konursa HMK m.150/1 uygulanmaz. Buna karşılık feragat beyanı istisna kapsamında kaldığından, beyanın mahkeme huzurunda yenilenmesi ve tutanağın imzalanması gerekir; bu, uzaktan katılımla tamamlanamaz.
Sık sorulan sorular:
- e-Duruşma talebi reddedilirse ne olur? Ret kararı kesindir; duruşmaya fiziken katılmak gerekir. Ret, yargılamanın sonucunu etkilediğinde hükümle birlikte istinaf sebebi yapılır.
- Hangi işlemlerde ıslak imza aranır? İkrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, feragat, kabul ve sulh beyanlarında imza kuralı korunur (HMK m.154/3-ç).
- Bağlantı koparsa duruşmaya gelmemiş sayılır mıyım? Kusurunuz yoksa ve teknik engel somut delille gösterilirse HMK m.150/1 uygulanmaz; aksi hâlde dosya takipsiz kalabilir.
- Tanık veya bilirkişi uzaktan dinlenebilir mi? Mahkeme resen ya da talep üzerine karar verebilir (HMK m.149/2); dinleme adliyede tahsis edilen yerden ve kimlik tespitiyle yapılır.
- Yurt dışından doğrudan bağlanabilir miyim? Yönetmelik bu yolu açıkça düzenlemez; güvenli yol, avukata vekâlet vermek veya istinabe istemektir.
- Talebi ne zaman göndermeliyim? Duruşmadan en az iki iş günü önce; bu süreden sonraki talepler süre yönünden reddedilir.
Celse takvimini kuralım: talebi iki iş günü kuralına göre gönderin, kabul kararını UYAP'tan takip edin, celse gününden bir gün önce teknik provayı yapın ve istisna işlem planlandıysa físiki katılımı ayarlayın.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.