Mevcut Süresiz Nafakalar Ne Olacak? AYM Kararı Sonrası Nafakanın Kaldırılması ve Azaltılması Davası

Mevcut Süresiz Nafakalar Ne Olacak? AYM Kararı Sonrası Nafakanın Kaldırılması ve Azaltılması Davası

Anayasa Mahkemesi'nin süresiz nafaka kararı, elde ettiği kesinleşmiş nafaka ilamlarının peşine düşen yükümlüler için tek başına bir çözüm değildir; iptal kararları geriye yürümez ve süresizlik ibaresi 30 Haziran 2027'ye kadar yürürlükte kalır. Bu yazı, mevcut nafakanın hangi hâllerde kendiliğinden sona erdiğini, hangilerinde aile mahkemesinde kaldırma veya azaltma davası açılması gerektiğini, davada hangi delillerin işe yaradığını ve nafaka alacaklısının hangi savunmalarla karşı koyduğunu işliyor. Süresiz nafaka serisinin ikinci yazısında ayrıca AYM kararının icra takibine etkisini, dava tarihinden önceki ödemelerin geri istenip istenemeyeceğini ve pratikte en sık yapılan hataları bulacaksınız.

AYM Kararının Kapsamı ve Kesinleşmiş Nafakaya Etkisi

Anayasa Mahkemesi'nin 4 Haziran 2026 tarihli kararı, kesinleşmiş nafaka ilamlarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. İptal yalnızca "süresiz olarak" ibaresine yöneliktir ve geriye yürümez; bu nedenle mevcut bir nafaka hükmü, ya TMK m.176/3-4'teki sebeplerle mahkeme kararı alınıncaya ya da kanun gereği kendiliğinden sona erme hâli doğuncaya kadar ödenmeye devam eder.

İptalin Konusu: Yalnızca Süresizlik İbaresi

İptal kararı, Antalya 12. Aile Mahkemesi'nin somut norm denetimi itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu tarafından E.2025/156, K.2026/131 sayılarıyla verilmiştir. Mahkeme, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.175/1'deki "süresiz olarak" ibaresini Anayasa'nın 2., 5. ve 17. maddelerine aykırı bularak oyçokluğuyla iptal etmiştir.

İptal edilen hüküm bir ibaredir, kurum değildir. TMK m.175, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan eşe, diğer eşin mali gücü oranında nafaka bağlanmasını öngören hüküm olarak yürürlükte kalır. Yoksulluk nafakası talep hakkı, kusur ölçütü ve mali güç değerlendirmesi değişmemiştir.

Mahkemenin gerekçesinde yerleşik uygulamanın ibareyi hâkime süre konusunda takdir yetkisi tanımayacak biçimde yorumladığı, bunun çatışan menfaatler arasındaki makul dengeyi bozduğu belirtilmiştir. Yeni çerçevede nafaka kural olarak belirli süreyle sınırlandırılabileceği gibi, koşullar öngörülerek yaşam boyu da hükmedilebilmelidir. Süre belirlenirken evlilik süresi, alacaklının yaşı, eğitim ve sağlık durumu ile kendi geçimini sağlama kapasitesi dikkate alınmalı; süresizliğe yol açan hallerin kriterleri kanunda açıkça yer almalıdır.

Metinde aktarılan 04.06.2026 tarihli kararda Anayasa Mahkemesi, TMK m. 175/1'deki "süresiz olarak" ibaresini Anayasa'nın 2., 5. ve 17. maddelerine aykırı bularak oyçokluğuyla iptal etmiştir. Mahkeme, yerleşik uygulamanın hâkime nafakanın süresini somut olayın koşullarına göre belirleme yetkisi tanımadığını, bunun çatışan menfaatler arasındaki makul dengeyi bozduğunu belirtmiştir. Sürenin belirlenmesinde evlilik süresi, alacaklının yaşı, eğitim ve sağlık durumu ile ekonomik ihtiyaçlarını karşılayabilme kapasitesinin dikkate alınabileceği; yaşam boyu nafakayı gerektiren koşulların açıkça düzenlenmesi gerektiği ifade edilmiştir. İptal hükmünün Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi oybirliğiyle kararlaştırılmıştır.

Karar belirli bir nafaka süresi öngörmez. Bir, beş veya on yıllık bir sınır getirmez; yeni kriterlerin yasama organınca belirlenmesini bekler. Karar yalnızca yoksulluk nafakasına ilişkindir. İştirak nafakası (TMK m.182, 328), tedbir nafakası (TMK m.169), yardım nafakası (TMK m.364) ve boşanmada maddi-manevi tazminat (TMK m.174) kararın kapsamı dışındadır.

Geriye Yürüme Yasağı ve 30 Haziran 2027'ye kadar Uygulama

Karar 30 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmış; iptal hükmünün yürürlüğe girmesi dokuz ay ertelenerek 30 Haziran 2027 olarak belirlenmiştir. Erteleme, Anayasa m.153/3'teki bir yıllık üst sınıra uygundur ve yasama organına hukuksal boşluğu dolduracak düzenlemeyi hazırlama imkânı tanır.

Anayasa m.153/5 uyarınca iptal kararları geriye yürümez ve kesinleşmiş hükümleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu, iki sonuç doğurur. Birincisi, 30 Haziran 2027'den önce verilen ve bu tarihten sonra da kesinleşen kararlarda mahkemeler TMK m.175'in mevcut lafzını uygular. İkincisi, kesinleşmiş bir nafaka ilamı, iptal kararına dayanılarak tek taraflı biçimde kesilemez.

15.10.2012 tarihli kararda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, yoksulluk nafakasının resmî evlenme tarihinde kendiliğinden sona ereceğini; evlenmeden fiilen evliymiş gibi yaşanan dönem bakımından ise ancak kaldırma davasının açıldığı tarihten itibaren kaldırılabileceğini belirtmiştir. Dava tarihinden önceki bir yıl içinde ödenen nafakaların iadesine hükmedilemeyeceği kabul edilerek hüküm oybirliğiyle bozulmuştur.

Buna göre nafaka borçlusunun elinde kalan yol, ilam yürürlükteyken ödemeye devam edip TMK m.176'daki sebeplere dayalı bir dava açmaktır. İlaveten Anayasa Mahkemesi'nin daha önceki bir kararı, borçlunun kendi kusuru bulunmaksızın yoksulluğa düşmesi hâlinde hâkimin nafakayı koşulları ve kabul ediliş amacını gözeterek değerlendirebileceği yönündedir:

25.06.2009 tarihli kararda Anayasa Mahkemesi, TMK m. 176/4'e yönelik iptal istemini oybirliğiyle reddetmiştir. Çoğunluk gerekçesinde, nafaka borçlusunun kendi kusuru bulunmaksızın yoksulluğa düşmesi hâlinde hâkimin TMK m. 1 uyarınca nafakanın koşullarını ve kabul ediliş amacını gözeterek nafakayı tamamen kaldırabileceği belirtilmiştir. TMK m. 175/1'e ilişkin istem ise bakılan davada uygulanacak kural olmadığı için yetkisizlik nedeniyle reddedilmiştir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin iptal hükmü yürürlüğe girene kadar süre sınırlamasını kabul etmeyen içtihadı da bu geçiş dönemi için bağlayıcıdır:

07.04.2025 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, yoksulluk nafakasının belirli bir süreyle sınırlı ödenmesine karar verilebileceğine ilişkin kanuni düzenleme bulunmadığını belirterek ilk derece mahkemesinin nafakayı iki yılla sınırlandırmasını hatalı bulmuştur.

03.02.2026 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, nafaka alacaklısı açıkça talep etmedikçe yoksulluk nafakasının belirli bir süreyle sınırlandırılmasının yasada bulunmayan bir unsuru yasaya dâhil etmek anlamına geleceğini belirtmiştir. Mahkemenin kendiliğinden süre sınırlaması koyamayacağı kabul edilmiştir.

Bu iki karar, iptal hükmü yürürlüğe girmeden yeni açılan boşanma davalarında yoksulluk nafakasının mevcut koşullara göre, süre sınırı konmaksızın değerlendirileceğini gösterir.

Derkenar: AYM kararı, kesinleşmiş bir nafaka hükmünü ortadan kaldırmadığı gibi geçmişte ödenen meblağların geri istenmesine de dayanak vermez.

CORTEX_END

Nafakanın Kendiliğinden Sona Erdiği Haller

İrat biçiminde bağlanan yoksulluk nafakası, iki hâlde mahkeme kararı aranmaksızın sona erer: nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi ve taraflardan birinin ölümü (TMK m.176/3). Bu iki hâlde nafaka borcu, olayın gerçekleştiği tarihte kendiliğinden ortadan kalkar; borçlu ayrıca bir dava açmak zorunda değildir. AYM kararı bu iki kendiliğinden sona erme sebebini değiştirmemiş, listeye yeni bir hal eklememiştir.

Yeniden Evlenme ve Ölüm

Yeniden evlenme, yalnızca nafaka alacaklısı yönünden sonuç doğurur. Nafaka alacaklısı resmî bir evlilik yaptığında nafaka evlenme tarihinde sona erer; evlenmeden fiilen evli gibi yaşanan dönem ise kendiliğinden sona erme değil, kaldırma davasına dayanak oluşturur ve ancak dava tarihinden itibaren hüküm doğurur. Yükümlünün (nafaka borçlusunun) yeniden evlenmesi nafakayı sona erdirmez. Yükümlü, yeni evliliğin getirdiği mali yükü TMK m.176/4 kapsamında azaltım talebinde gerekçe gösterebilir.

15.10.2012 tarihli kararda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, yoksulluk nafakasının resmî evlenme tarihinde kendiliğinden sona ereceğini; evlenmeden fiilen evliymiş gibi yaşanan dönem bakımından ise ancak kaldırma davasının açıldığı tarihten itibaren kaldırılabileceğini belirtmiştir. Dava tarihinden önceki bir yıl içinde ödenen nafakaların iadesine hükmedilemeyeceği kabul edilerek hüküm oybirliğiyle bozulmuştur.

Ölüm hâlinde nafaka yine kendiliğinden sona erer; ancak hukuki sonuçlar taraflara göre ayrışır. Nafaka alacaklısının ölümüyle nafaka hakkı sona erer ve bu hak mirasçılara geçmez. Nafaka yükümlüsünün ölümünde ise yükümlülük mirasçılara geçmez; mirasçılar yalnızca ölüm tarihine kadar tahakkuk etmiş ve ödenmemiş nafaka taksitlerinden sorumlu olur. Birikmiş alacak, alacaklının mirasçılarınca istenebilir.

23.05.2023 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, çocuk için bağlanan nafakaya ilişkin uyuşmazlıkta, tahakkuk etmiş ve muaccel olmuş nafaka bulunmadıkça yükümlünün ölümüyle nafaka yükümlülüğünün sona erdiğini ve mirasçılara geçmediğini kabul etmiştir.

Kendiliğinden sona erme hâlinin ispatı borçluya düşer (TMK m.6). Borçlu, icra dosyasına evlilik kaydını, nüfus kayıt örneğini veya ölüm belgesini sunarak takibi bu ölçüde durdurabilir.

Mahkeme Kararı Gerekmeden Ödemeyi Durdurma Riski

Kendiliğinden sona ermede borçlu, sona erme sebebini gösteren belgeyi saklamak koşuluyla ödemeyi durdurabilir; ancak kanunda kendiliğinden sona erme hâli sayılmayan bir gerekçeyle ödemenin kesilmesi ilamlı icraya yol açar. Nafaka ilamı, aksine bir mahkeme kararı alınmadan icra edilebilir niteliğini korur.

Ödemeyi kesmenin yaptırımı ağır olabilir. Nafaka hükmünün gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilebilir (İİK m.344). Bu bir ceza mahkûmiyeti değil, ödemeye zorlama aracıdır; borçlu ödemeyi yaptığında tahliye edilir.

14.01.2025 tarihli kararda Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, nafaka hükmüne uymamaya ilişkin yaptırım değerlendirmesinde borçlunun nafakanın kaldırılması veya azaltılması için açtığı davanın bulunup bulunmadığının ve varsa sonuçlanıp sonuçlanmadığının gözetilmesi gerektiğini belirtmiştir. İcra ceza kararı sırasında derdest olan ve sonuca etkili bulunan azaltma davasının bekletici mesele yapılması gerektiği kabul edilmiştir.

Kaldırma veya azaltma davası açmış olmak, tazyik hapsi yönünden koruma sağlar. Bu koruma, ileri sürülen sebeplerin mahkemece göz önünde bulundurulması biçiminde işler ve takdiri bir uygulamadır. Borçlunun kendi belirlediği düşük tutarı yatırması, ilamın hükmünü tek taraflı değiştirmez.

28.03.2016 tarihli kararda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, iade davasının açıldığı tarihte nafakanın henüz kaldırılmamış olması nedeniyle yargılama sırasında ödenen nafakanın iadesi talebini reddetmiştir.

Kendiliğinden sona erme ile yalnızca mahkeme kararıyla kalkma ayrımı, dava tarihinin sınırını da belirler. Yeniden evlenme ve ölümde borçlu, ilamla bağlı bir ödeme yükümlülüğü altında kalmaz ve bu hâlin ispatını icra dosyasına sunduğu belgeyle yapar. Fiilen evli gibi yaşama, yoksulluğun ortadan kalkması ve haysiyetsiz hayat sürme hâllerinde ise kaldırma ancak dava tarihinden itibaren sonuç doğurur. Bu nedenle borçlu için beklemenin maliyeti, her ayın kesinleşmiş bir nafaka borcu doğurmasıdır; geri istenemeyecek ödeme miktarı da bu bekleme süresiyle birlikte artar.

Mahkeme Kararı Gerektiren Kaldırma Sebepleri

Yeniden evlenme ve ölüm dışında kalan üç hâl, yani alacaklının evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ve haysiyetsiz hayat sürmesi, nafakayı kendiliğinden sona erdirmez; kaldırma için aile mahkemesi kararı gerekir (TMK m.176/3). Bu üç sebebin yanında TMK m.176/4, tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde iradın azaltılması ya da artırılmasına karar verilmesine imkân tanır. Kaldırma ile azaltma ayrı rejimlere bağlıdır: kaldırma yükümlülüğü sona erdirir, azaltma yükümlülüğü sürdürürken miktarı düşürür.

Fiilen Evli gibi Yaşamanın İspatı

Fiilen evli gibi yaşama, gelip geçici arkadaşlığın ötesinde ortak bir yaşam düzeninin kurulmasını gerektirir. Ölçüt birlikteliğin süresinden çok niteliğidir; toplum içinde karı koca gibi tanınma, aynı konutta sürekli ve düzenli yaşama ve ortak ekonomik düzen bu niteliğin göstergeleridir.

03.03.2014 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, yaklaşık on ay süren fiilî birlikteliği yoksulluk nafakasının kaldırılması sebebi saymıştır.

18.06.2014 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, yaklaşık bir ay süren ve sonradan sona eren fiilî birlikteliği yoksulluk nafakasının kaldırılması sebebi saymıştır.

16.10.2014 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, kadının ikrarı ve tanık beyanlarıyla başka biriyle karı koca hayatı yaşadığının ve bu kişiden çocuğu olduğunun anlaşıldığını belirtmiştir. Evlenmeksizin fiilen evliymiş gibi yaşama sabit olduğundan TMK m. 176/3 koşullarının oluştuğu kabul edilmiş ve kaldırma talebinin reddi oybirliğiyle bozulmuştur.

İspatta en güçlü araç, olguyu doğrudan gözlemleyen yakın çevrenin tutarlı beyanlarıdır. Kolluk araştırması, adres ve abonelik kayıtları, ortak kira sözleşmesi ile fatura, hukuka uygun yollarla elde edilmiş sosyal medya paylaşımları bu beyanları destekleyen yan delillerdir.

17.12.2013 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, yakın ve komşu tanıkların tutarlı beyanları ile alacaklının ve çocukların ceza soruşturmasındaki birlikte yaşamaya ilişkin beyanlarını değerlendirerek fiilen evliymiş gibi yaşamanın ispatlandığını ve yoksulluk nafakasının kaldırılması gerektiğini kabul etmiştir.

İspat eşiğinin altında kalan deliller kaldırma sonucu doğurmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, sosyal medya paylaşımları ile otel kayıtlarının dosyada bulunduğu bir davada ortak yaşamın yeterince kanıtlanmadığı sonucuna varmıştır:

29.06.2020 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, nafakanın fiilî birliktelik nedeniyle kaldırılabilmesi için evlilik gibi ortak hayat kurularak birlikte yaşamanın somut ve inandırıcı delillerle kanıtlanması gerektiğini belirtmiştir. Sosyal medya paylaşımları, otel kayıtları ve birlikte zaman geçirmeye ilişkin delillerin bulunduğu somut dosyada çoğunluk, ortak yaşamın yeterince ispatlanmadığına ve indirim koşullarının da oluşmadığına karar vermiştir. Davanın reddi gerekirken kabul edilmesi nedeniyle hüküm bozulmuştur.

Delilin hukuka uygunluğu, ispatın kendisi kadar belirleyicidir. Hukuka aykırı elde edilmiş görüntüler ve sahibi ispatlanamayan hesap paylaşımları hükme esas alınamaz:

07.03.2017 tarihli kararda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, hukuka aykırı elde edilen klip görüntüleri ile nafaka alacaklısına ait olduğu ispatlanamayan sosyal medya hesaplarındaki paylaşımların HMK m. 189/2 kapsamında dikkate alınamayacağını belirtmiştir. Bu deliller dışında fiilî birliktelik kanıtlanamadığından kaldırma davasının reddedilmesi, artırım davasında ise deliller toplanarak karar verilmesi gerektiği kabul edilmiş ve hüküm oybirliğiyle bozulmuştur.

Buna göre gizli kamera kaydı, izinsiz konum takibi veya alacaklının özel hesabına girilerek sağlanan bilgi ispat değeri taşımaz; bu yollara başvurmak ayrıca ceza sorumluluğu doğurabilir.

Yoksulluğun Ortadan Kalkması ve Haysiyetsiz Hayat

Yoksulluğun ortadan kalkması, alacaklının boşanma hükmünden sonra yoksulluk sınırını aşan kalıcı bir ekonomik düzeye kavuşmasını ifade eder. Tam zamanlı ve düzenli bir iş, emekli aylığı, önemli getirisi bulunan malvarlığı bu sonucu doğurabilir. Asgari ücret düzeyindeki gelir kural olarak bu eşiği karşılamaz.

14.11.2019 tarihli kararda Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, asgari ücret düzeyindeki gelirin kural olarak yoksulluğu ortadan kaldırmadığını belirtmiştir. Bununla birlikte somut olayda yükümlünün kendi kusuru olmadan düzenli gelirden yoksun kalması ve alacaklının asgari ücretin üzerinde düzenli işi ve geliri bulunması nedeniyle nafakanın dava tarihinden itibaren kaldırılmasını onamıştır.

Güvencesiz bir işte asgari ücretle çalışmaya başlamak tek başına kaldırma sebebi sayılmaz; bu durum hakkaniyete uygun indirime dayanak olur.

05.11.2019 tarihli kararda Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, güvencesiz bir işte asgari ücretle çalışmaya başlamanın nafaka alacaklısını yoksulluktan kurtarmadığını kabul etmiştir. Borçlunun düzenli ve yeterli geliri karşısında nafakanın tamamen kaldırılması yerine, alacaklı lehine değişen ekonomik denge gözetilerek hakkaniyete uygun miktarda indirilmesi gerektiği belirtilmiş ve direnme kararı değişik gerekçeyle oybirliğiyle bozulmuştur.

Yükümlünün kendi mali durumundaki bozulma ayrı bir değerlendirme konusudur; kusuru olmadan gelirini kaybeden borç yönünden kaldırma sonucuna varılabilir. Alacaklının gelirindeki kısmi artış ise kaldırmayı değil, azaltmayı gerektirir:

04.07.2019 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, sözleşmeye dayanan nafaka iradının kanuni koşullar oluştuğunda indirilebileceğini veya kaldırılabileceğini; koşullar oluşmadan değişiklik istemenin ve sırf boşanmayı sağlamak için bilerek üstlenilen yükümlülükten sonradan kaçınmanın dürüstlük ve sözleşmeye bağlılık ilkeleriyle bağdaşmadığını belirtmiştir. Somut olayda kadının boşanma öncesindeki gibi çalışmaya devam ettiği ve erkeğin ekonomik durumunda olağanüstü değişiklik olmadığı saptanmıştır. Erkeğin ekonomik ve sosyal durumundaki kısmi değişikliğin nafakanın kaldırılmasına değil hakkaniyete uygun indirilmesine; protokoldeki yakıt ve eğitim giderlerinin ise tamamen kaldırılmasına değil uygun miktarda uyarlanmasına neden olabileceği kabul edilmiştir. Yükümlülüklerin tümüyle kaldırıldığı hüküm oybirliğiyle bozulmuştur.

Haysiyetsiz hayat sürme, toplumun ahlak anlayışıyla bağdaşmayan bir yaşam tarzının süreklilik kazanmasıdır. Genel ahlaka aykırı meslek, yasa dışı faaliyet, uyuşturucu, aşırı alkol veya kumar bağımlılığı ile sürekli suç işleme bu kapsamda değerlendirilir. Yeni bir ilişki, lüks harcama veya sık seyahat tek başına bu sebebi oluşturmaz.

20.10.2025 tarihli kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, boşanma davasında eşin sürekli borçlanmasının haysiyetsiz hayat sürme olarak kabul edilemeyeceğini belirtmiştir.

Kaldırma istemi, azaltma istemini de kapsar; kaldırma koşulları oluşmasa bile hakkaniyete uygun indirim değerlendirilmelidir.

16.06.2014 tarihli kararda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, nafakanın kaldırılması talebinin azaltılması talebini de içerdiğini belirtmiştir. Kaldırma koşulları oluşmasa bile uygun indirim koşullarının değerlendirilmesi gerektiği, kaldırma talebi reddedilirken indirim yapılmamasının bozma sebebi olduğu kabul edilmiştir.

Azaltma miktarı belirlenirken alacaklının gelirindeki artışın kaldırmaya yetmediği her olayda hakkaniyet ölçüsü uygulanır ve indirim orantılı tutulur:

07.11.2019 tarihli kararda Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, asgari ücretle işe başlayan alacaklıya ödenen 350 TL nafakanın 100 TL'ye indirilmesini hakkaniyete aykırı ve aşırı indirim olarak değerlendirerek hükmü bozmuştur.

Kaldırma ve Azaltma Davasının Usulü ile İspat

Kaldırma ve azaltma davası aile mahkemesinde basit yargılama usulüne göre görülür; ispat yükü, nafakanın kalkmasını veya azalmasını isteyen taraftadır. Nafaka alacaklısı, kendisine karşı ileri sürülen olgunun kanıtlanmadığını savunarak talep sonucunu engeller.

Görevli ve Yetkili Mahkeme, Yargılama Usulü

Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar (4787 sayılı Kanun m.4). Boşanmadan sonra açılan nafaka davalarında yetkili mahkeme nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m.177).

Dava basit yargılama usulüne tabidir (HMK m.316/1-ç). Cevap süresi tebliğden itibaren iki haftadır (HMK m.316-317). Arabuluculuk bu davalarda dava şartı değildir.

Dilekçede kaldırma asıl talep, azaltma terditli talep olarak kurulmalıdır. Kaldırma koşulları oluşmasa bile hakkaniyete uygun indirim değerlendirilir; mahkemenin eksik talebi kendiliğinden tamamlayacağı varsayılmamalıdır.

Anlaşmalı boşanma protokolüyle belirlenen nafaka da TMK m.176 hükümlerine tabidir:

12.11.2019 tarihli kararda Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, anlaşmalı boşanma protokolüyle kararlaştırılan nafakanın da yoksulluk nafakası olduğunu ve kaldırılmasının TMK m. 176'ya tabi bulunduğunu belirtmiştir. Alacaklının emekli aylığı ve payına düşen dokuz daire ile dört dükkân sayesinde refah içinde yaşayabilecek gelire kavuşması, borçlunun ise taşınmazlarının çoğunu kaybedip ödeme gücünün ciddi ölçüde azalması nedeniyle kaldırma kararını oyçokluğuyla onamıştır. Artırma, azaltma ve kaldırma taleplerinin kabulünün dava tarihinden itibaren hüküm doğuracağı da belirtilmiştir.

Deliller ve İspat Yükü

İspat yükü, iddiasını ileri süren tarafa aittir (TMK m.6). Kaldırma veya azaltma isteyen borçlu, sebebin gerçekleştiğini ispatla yükümlüdür; soyut ödeme güçlüğü iddiası davayı sonuçsuz bırakır.

Deliller şunlardır:

  • Boşanma ilamı ve kesinleşme şerhi, onaylı anlaşmalı boşanma protokolü.
  • SGK hizmet dökümü, emeklilik veya aylık bağlama belgesi, işe giriş ve işten çıkış bildirgeleri.
  • Banka hesap dökümleri, kira sözleşmeleri ve kira tahsilat belgeleri.
  • Tapu, araç tescil ve ticari defter kayıtları.
  • Sosyal ve Ekonomik Durum Araştırması (SED) raporu, vergi kayıtları.
  • Fiilen evli gibi yaşama için kolluk araştırması, adres ve abonelik kayıtları, ortak fatura, yakın çevre tanık beyanları.
  • Sağlık sorunu veya iş göremezlik için sağlık kurulu raporları.

Mahkeme tarafların gelir durumunu re'sen araştırır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, ekonomik ve sosyal durumdaki kısmi değişikliğin kaldırmaya değil indirime dayanak olacağını, boşanma tarihindeki ve dava tarihindeki mali durumun karşılaştırılması gerektiğini kabul etmiştir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu asgari ücret düzeyindeki gelirin kural olarak yoksulluğu ortadan kaldırmadığını belirtmiştir (E. 2017/3-1013, K. 2019/1180, 14.11.2019).

Tanık beyanı tek başına fiilî birlikteliği kanıtlamaz; doğrudan gözlem yapan tanıkların tutarlı anlatımı gerekir. Hukuka aykırı deliller artırım davasında da hükme esas alınamaz.

Nafaka Alacaklısının Savunma Yolları

Alacaklı, ileri sürülen sebebin ispatlanmadığını savunur. Fiilen evli gibi yaşama iddiasında birlikteliğin sürekliliği ve niteliği kanıtlanmamışsa kaldırma talebi reddedilir. Yoksulluğun kalktığı iddiasında geçici iş veya kısa süreli gelir artışı bu sonucu doğurmaz.

Alacaklı, boşanmanın kendisini mali yönden olumsuz etkilediğini ispatlayabilir. Evlilik süresi, yaşı, sağlık durumu ve çalışma olanağı hakkaniyet değerlendirmesinde lehine sonuç doğurur. Borçlunun düzenli ve yeterli geliri karşısında mahkeme hakkaniyete uygun indirimle yetinebilir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/445, K. 2019/1129, 05.11.2019).

Protokolle belirlenen nafakada alacaklı, kaldırma veya indirim için öngörülemeyen ve olağanüstü bir değişikliğin ispatı gerektiğini savunur. Boşanma sırasında bilinen veya öngörülebilen koşullar bu eşiği karşılamaz.

Alacaklı, kaldırma ve azaltmanın kural olarak dava tarihinden itibaren ileriye etkili sonuç doğurduğunu, dava tarihinden önce ödenen kısmın geri istenemeyeceğini ileri sürebilir. Aşırı indirim iddiası da alacaklının savunma aracıdır: asgari ücretle işe başlayan alacaklıya yapılan aşırı indirim hakkaniyete aykırı bulunmuştur (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1036, K. 2019/1173, 07.11.2019).

Geriye Dönük Talep Yasağı, İcra Takibi ve Pratik Kontrol Listesi

Kaldırma ve azaltma kararı geriye yürümez: nafaka, kural olarak dava tarihinden itibaren değişir (Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2012/15227, K. 2012/21528, 15.10.2012). Nafaka borçlusunun kaldırma ya da azaltma talebini geciktirmesi, her geçen ay için geri istenemeyecek bir ödeme anlamına gelir.

Dava Tarihinin Belirleyici Rolü

Kaldırma ve azaltma davalarında dava tarihi, hükmün hukuki sonuç doğurduğu anı belirler. Fiilen evli gibi yaşama, yoksulluğun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürme sebepleri gerçekleşmiş olsa bile nafaka, bu tarihten önceki dönem için kaldırılmaz. Aynı kural tarafların mali durumundaki değişikliğe dayanan azaltma taleplerinde de geçerlidir (TMK m.176/4).

15.10.2012 tarihli kararda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, yoksulluk nafakasının resmî evlenme tarihinde kendiliğinden sona ereceğini; evlenmeden fiilen evliymiş gibi yaşanan dönem bakımından ise ancak kaldırma davasının açıldığı tarihten itibaren kaldırılabileceğini belirtmiştir. Dava tarihinden önceki bir yıl içinde ödenen nafakaların iadesine hükmedilemeyeceği kabul edilerek hüküm oybirliğiyle bozulmuştur. Yükümlü, sebebin doğduğu tarihi değil, davanın açıldığı tarihi esas alarak hesaplama yapmalıdır. Kaldırma sebebinin gerçekleştiği aydan önceki ödemeler hukuken yapılmış sayılır ve geri istenemez. 14.06.2010 tarihli kararda Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, yoksulluğun ortadan kalkması nedeniyle kaldırılan nafakanın dava tarihinden itibaren kaldırılacağını, alacaklının işe başladığı tarihin esas alınamayacağını belirtmiştir. Kesinleşmiş ilam, yeni bir mahkeme kararı alınmadan icra edilebilirliğini korur. Borçlu dava açtığında dahi karar kesinleşinceye kadar ödemeye devam etmelidir; aksi hâlde ilamlı icra takibi ve haciz işleyebilir. Dava açmış olmak, tazyik hapsi yönünden değerlendirilir ve icra ceza mahkemesinde bekletici mesele yapılabilir. 14.01.2025 tarihli kararda Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, nafaka hükmüne uymamaya ilişkin yaptırım değerlendirmesinde borçlunun nafakanın kaldırılması veya azaltılması için açtığı davanın bulunup bulunmadığının ve varsa sonuçlanıp sonuçlanmadığının gözetilmesi gerektiğini belirtmiştir. İcra ceza kararı sırasında derdest olan ve sonuca etkili bulunan azaltma davasının bekletici mesele yapılması gerektiği kabul edilmiştir.

Ödenen Nafakanın İadesi Sorunu

Dava tarihinden sonra yapılan ödemelerin iadesi, kararın kesinleşmesine ve ödemenin hukuki sebebine bağlıdır. Dava açıldığında nafaka henüz kaldırılmamış olduğundan, yargılama sürerken yapılan ödemelerin iadesi kural olarak reddedilir. 28.03.2016 tarihli kararda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, iade davasının açıldığı tarihte nafakanın henüz kaldırılmamış olması nedeniyle yargılama sırasında ödenen nafakanın iadesi talebini reddetmiştir. İade talebi, kaldırma kararı kesinleştikten sonra dava tarihi ile kesinleşme tarihi arasındaki dönem için ayrı bir dava konusu edilebilir. AYM kararına dayanılarak geçmişe dönük bir iade hakkı ise doğmaz; iptal kararları geriye yürümez (Anayasa m.153/5).

Pratikte Dikkat Edilecekler

  • Kaldırma veya azaltma davasını geciktirmeden açın; her ay, dava tarihinin belirlediği sınıra göre geri istenemeyecek bir borç doğurur.
  • Davayı açmakla ödemeyi kesmeyin; karar kesinleşinceye kadar ilam gereği ödeme yapın.
  • Dilekçede kaldırmayı asıl talep, azaltmayı terditli talep olarak kurun; kaldırma istemi azaltmayı da kapsar.
  • Kendiliğinden sona erme hâli (yeniden evlenme, ölüm) varsa dava açmak yerine olayı gösteren belgeyi icra dosyasına sunun.
  • Fiilî birlikteliği gizli kamera veya izinsiz hesap erişimiyle ispatlamaya çalışmayın; bu deliller hükme esas alınmaz ve ceza sorumluluğu doğurabilir.
  • Fiilen evli gibi yaşamada olguyu doğrudan gözlemleyen yakın çevre tanıklarının tutarlı beyanlarını, kolluk araştırması ve adres kayıtlarıyla destekleyin.
  • Anlaşmalı boşanma protokolüne dayalı nafakada, protokol tarihinde bilinmeyen ve öngörülemeyen bir değişikliğin ispatına odaklanın.
  • İade talebini kaldırma kararı kesinleştikten sonra ayrı bir dava olarak ileri sürün. Somut örnek olay: Aylık 12.000 TL yoksulluk nafakası ödeyen yükümlü, alacaklının Mart 2025'te kadrolu bir işe başladığını öğrenir. Yükümlü dava açmadan ödemeyi keserse ilamlı icra ve İİK m.344 uyarınca tazyik hapsi riskiyle karşılaşır. 01.02.2026 tarihinde azaltma davası açıp karar 10.09.2026'da kesinleştiğinde, dava tarihinden önceki dönem için fazla ödeme geri istenemez; dava tarihinden sonraki ödemeler için ayrı iade davası açılabilir.

Sık Sorulan Sorular

AYM kararına dayanarak kesinleşmiş nafakayı kestirebilir miyim? Hayır. İptal geriye yürümez; ödeme, TMK m.176/3-4 kapsamında bir karar alınıncaya veya kendiliğinden sona erme hâli doğuncaya kadar devam eder. Dava açtığımda nafaka ödemesini durdurabilir miyim? Hayır. Dava, ilamın icra edilebilirliğini ortadan kaldırmaz; yalnızca tazyik hapsi yönünden takdiri bir koruma sağlar. Geçmişte ödediğim nafakayı geri isteyebilir miyim? Kural olarak istenemez. İade, ancak kaldırma kararı kesinleştikten sonra ve dava tarihini izleyen dönem için ayrı bir davayla istenebilir. Alacaklının yeniden evlenmesi hâlinde ne yapmalıyım? Nafaka evlenme tarihinde kendiliğinden sona erer; evlilik kaydını icra dosyasına sunmanız yeterlidir, ayrıca dava açmanız gerekmez. Protokolle belirlenmiş nafaka da kaldırılabilir mi? Evet; ancak onay tarihinden sonra ortaya çıkan, öngörülemeyen ve olağanüstü bir değişikliğin ispatı gerekir. İcra ceza mahkemesi kaldırma davasını bekler mi? Derdest ve sonuca etkili bir azaltma davası bekletici mesele yapılabilir; bu takdiri bir değerlendirmedir. Nafaka yükümlüsünün atacağı ilk adım, sebebin kendiliğinden sona erme mi yoksa dava gerektiren bir hâl mi olduğunu doğru belirlemek, ardından delilleri tamamlayarak kaldırma ve terditli azaltma talebiyle derhal dava açmaktır; bu metin genel bilgilendirme amacı taşır, hukuki tavsiye niteliğinde değildir. CORTEX_END

Yazar Görseli
Müellif

Av. Ali Haydar GÜLEÇ

Güleç Hukuk Bürosu'nda 9 yıldır yöneticilik ve avukatlık yapmaktadır.